AP · Class 10 · 📘 Telugu · Chapter 1
ప్రతయక్ష దైవాలు
తల్లిదండ్రుల సేవధర్మవ్యాధుని జ్ఞానంకవి ఎఱ్ఱనఇతిహాస ప్రాముఖ్యతవ్యాకరణాంశాలునైతిక విలువలు
ఈ 'ప్రత్యక్ష దైవాలు' పాఠం తల్లిదండ్రుల గొప్పతనాన్ని, వారి పట్ల మనం కలిగి ఉండాల్సిన సేవాభావాన్ని వివరిస్తుంది. ధర్మవ్యాధుని కథ ద్వారా తల్లిదండ్రులకు సేవ చేయడమే అత్యుత్తమ ధర్మం అని కౌశికునికి ఎలా బోధించాడో తెలుసుకుంటాం. కవి ఎఱ్ఱన పరిచయం, పాఠం నేపథ్యం, ప్రక్రియ, పదజాలం, వ్యాకరణాంశాలు (సంధులు, సమాసాలు, ఛందస్సు) వంటి ముఖ్యమైన అంశాలను ఈ అధ్యాయం బోధిస్తుంది. ఇది విద్యార్థులలో నైతిక విలువలను పెంపొందించడానికి, భాషా నైపుణ్యాలను మెరుగుపరచడానికి సహాయపడుతుంది.
పాఠ్యంశ పరిచయం మరియు ఉద్దేశ్యం
ఈ పాఠం 'ప్రతయక్ష దైవాలు' మనకు కంటికి కనిపించే దైవాలు ఎవరంటే మన తల్లిదండ్రులు అని బోధిస్తుంది. వారిని సేవించడం, సంతోషపరచడం అన్ని ధర్మాలలోకెల్లా ఉత్తమమైన ధర్మం. ఈ ధర్మాన్ని అనుసరించి తల్లిదండ్రులను గౌరవించాలని ఈ పాఠం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.
- పూర్వ భావనలు/నైపుణ్యాలు:
- పద్యం ధారాళంగా చదవగలగాలి.
- పూర్వం నేర్చుకున్న భాషాంశాలు, వ్యాకరణాంశాలు చెప్పగలగాలి.
- పద్యాలకు అర్థాలు నిఘంటువు ఆధారంగా చూడగలగాలి.
- తల్లిదండ్రుల గొప్పతనం గురించి చెప్పగలగాలి.
- మహాభారతంలోని పాత్రల గురించి అవగాహన ఉండాలి.
- పాఠం యొక్క నేపథ్యం:
- ఈ పాఠం మహాభారతంలోని అరణ్య పర్వం నుండి స్వీకరించబడింది.
- కౌశకుడు అనే మహర్షి ఒక పతివ్రత మాట వినక, ఆమె శాపం వల్ల ధర్మవ్యాధుని వద్దకు వెళ్ళి ధర్మ సూక్ష్మాలను తెలుసుకుంటాడు.
- ధర్మవ్యాధుడు తన తల్లిదండ్రులను సేవించడం ద్వారానే సర్వజ్ఞత్వాన్ని పొందాడని కౌశకునికి తెలియజేస్తాడు.
- తల్లిదండ్రుల సేవ, వారి పట్ల భక్తి, గౌరవం ఎంత ముఖ్యమో ఈ కథ ద్వారా వివరించబడింది.
- ప్రక్రియ:
- ఈ పాఠం ఇతిహాస ప్రక్రియకు చెందినది.
- ఇతిహాసం అంటే 'ఇలా జరిగింది' అని చెప్పేది. ఇది పూర్వకాలంలో జరిగిన కథలను, సంఘటనలను వివరిస్తుంది.
- ఇతిహాసాలు ధర్మాన్ని, నీతిని బోధిస్తాయి. రామాయణం, మహాభారతం ఇతిహాసాలకు గొప్ప ఉదాహరణలు.
- ముఖ్య సందేశం: తల్లిదండ్రులను ప్రత్యక్ష దైవాలుగా భావించి, వారిని గౌరవించి, సేవించడం మన ప్రథమ కర్తవ్యం. ఇది అన్ని ధర్మాలలోకెల్లా గొప్పది.
కవి పరిచయం: ఎఱ్ఱన
మహాభారతాన్ని ఆంధ్రీకరించిన కవిత్రయంలో ఎఱ్ఱన ఒకరు. ఆయన గురించి ముఖ్యమైన వివరాలు:
- కాలం: 14వ శతాబ్దం పూర్వార్ధం.
- తల్లిదండ్రులు: సూరన, పోతమాంబ.
- స్వస్థలం: గుంటూరు జిల్లా, అద్దంకి.
- ఆస్థానం: కొండవీడు రెడ్డి రాజు ప్రోలయ వేమారెడ్డి ఆస్థాన కవి.
- బిరుదులు:
- ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు
- శంభుదాసుడు
- రచనలు:
- నృసింహ పురాణం: ప్రసిద్ధ ప్రబంధం.
- హరివంశం: మహాభారతానికి అనుబంధం.
- రామాయణం: అసంపూర్ణం.
- మహాభారతం: నన్నయ అసంపూర్ణంగా వదిలిపెట్టిన అరణ్య పర్వ శేషాన్ని పూర్తి చేశాడు. అందుకే 'శేష కవి' అని కూడా అంటారు.
- ప్రత్యేకతలు:
- నన్నయ, తిక్కనల తర్వాత మహాభారతాన్ని పూర్తి చేసిన కవి.
- తన కవిత్వాన్ని 'ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు' అని స్వయంగా చెప్పుకున్నాడు.
- రచనా శైలిలో నన్నయ ప్రసన్న కథాకలితార్థ యుక్తిని, తిక్కన నాటకీయతను మేళవించి, తనదైన శైలిని ప్రదర్శించాడు.
- రసవత్తరమైన కథన శైలికి ప్రసిద్ధి.
- పాత్రల పరిచయం:
- కౌశకుడు: వేదాధ్యయనం చేసిన మహర్షి. తొలుత అహంకారిగా, తల్లిదండ్రులను విడిచిపెట్టినవాడిగా కనిపిస్తాడు. ధర్మవ్యాధుని బోధనల తర్వాత పరివర్తన చెందుతాడు.
- ధర్మవ్యాధుడు: మిథిలా నగరంలో మాంసం అమ్ముకునేవాడు. తల్లిదండ్రులను సేవించడం ద్వారా జ్ఞానాన్ని పొంది, ధర్మ సూక్ష్మాలను తెలిసినవాడు. శాంత స్వభావి, నిగర్వి.
- పతివ్రత: తన పాతివ్రత్య మహిమతో కౌశకునికి ధర్మవ్యాధుని గురించి తెలియజేసిన స్త్రీ.
- ధర్మవ్యాధుని తల్లిదండ్రులు: కుమారుని సేవతో సంతోషంగా, తృప్తిగా జీవిస్తున్నవారు. తమ కుమారుని ధర్మనిరతిని ప్రశంసిస్తారు.
- కౌశకుని తల్లిదండ్రులు: కుమారుడు తమను విడిచి వెళ్ళినందుకు దుఃఖించి, చూపు కోల్పోయినవారు.
తల్లిదండ్రుల సేవ యొక్క ప్రాముఖ్యత (1-4 పద్యాలు)
ఈ భాగంలో ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడిని తన ఇంటికి ఆహ్వానించి, తన తల్లిదండ్రుల పట్ల తాను చూపే భక్తి, సేవ గురించి వివరిస్తాడు. ఇది తల్లిదండ్రుల సేవ యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలియజేస్తుంది.
- ధర్మవ్యాధుని ఆహ్వానం:
- కౌశక మహర్షిని ధర్మవ్యాధుడు తన ఇంటికి గౌరవంగా ఆహ్వానిస్తాడు.
- అక్కడ సుగంధాలతో నిండిన అందమైన భవనంలో ధర్మవ్యాధుని తల్లిదండ్రులు సంతోషంగా ఉంటారు.
- తల్లిదండ్రుల యోగక్షేమాలు:
- కౌశకుడు ధర్మవ్యాధుని తల్లిదండ్రులను గౌరవిస్తూ వారి యోగక్షేమాలను అడుగుతాడు.
- తల్లిదండ్రులు తమ కుమారుడి ధర్మ పాలన, ప్రవర్తనపై ఆనందం వ్యక్తం చేస్తారు.
- ఆయన వల్ల తమ వంశం పవిత్రమైందని, ఆయన సత్సంప్రదాయాలను ప్రశంసిస్తూ, ఇతరులకు అతను సమానం కాదని, ఆయన దేవతలలో ఒక గొప్ప దేవతలాంటివాడని అంటారు.
- పద్యాల సారాంశం:
- 1వ పద్యం: కౌశకుడు ధర్మవ్యాధుని సర్వజ్ఞుడని ప్రశంసించగా, ధర్మవ్యాధుడు తన జ్ఞానానికి మూలమైన ధర్మాన్ని వివరించడానికి సిద్ధపడతాడు.
- 2వ పద్యం: ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడిని తన ఇంటికి తీసుకువెళ్ళి, అక్కడ తన తల్లిదండ్రులు సంతోషంగా ఉన్నారని చూపిస్తాడు.
- 3వ పద్యం: కౌశకుడు ధర్మవ్యాధుని తల్లిదండ్రులను గౌరవించి, వారి క్షేమాన్ని అడుగుతాడు. వారు తమ కుమారుని ధర్మనిరతిని ప్రశంసిస్తారు.
- 4వ పద్యం: ధర్మవ్యాధుని తల్లిదండ్రులు తమ కుమారుని సేవతో తాము పొందిన ఆనందాన్ని, తృప్తిని వ్యక్తం చేస్తారు. తమ కుమారుడు దేవతతో సమానమని అంటారు.
- ముఖ్య భావన:
- తల్లిదండ్రుల సేవ ద్వారానే ధర్మవ్యాధుడు జ్ఞానాన్ని పొందాడు.
- తల్లిదండ్రుల సంతోషమే పిల్లలకు నిజమైన ఆశీర్వాదం.
- తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లల పట్ల అపారమైన ప్రేమను, అభిమానాన్ని కలిగి ఉంటారు.
ధర్మవ్యాధుని ధర్మబోధ (5-8 పద్యాలు)
ఈ భాగంలో ధర్మవ్యాధుడు కౌశకునికి గృహస్థ ధర్మాలను, తల్లిదండ్రులను ఎలా పూజించాలో వివరిస్తాడు. తన జ్ఞానానికి మూలం తల్లిదండ్రుల సేవ అని స్పష్టం చేస్తాడు.
- తల్లిదండ్రుల పరిచయం:
- ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడికి తన తల్లిదండ్రులను పరిచయం చేస్తూ, మహర్షి వారిని చూడాలనే కోరికతో వచ్చాడని తెలియజేస్తాడు.
- తల్లిదండ్రులు కౌశకుడికి స్వాగతం పలుకుతారు.
- జ్ఞానానికి మూలం:
- ధర్మవ్యాధుడు తల్లిదండ్రులను దేవతలుగా భావిస్తూ, వారి సేవ చేయడం ద్వారానే ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని పొందినట్లు కౌశకునికి వివరిస్తాడు.
- తన తల్లిదండ్రులకు తాను చేసే సేవలు, ఇష్టమైన వస్తువులు, ఆహార పదార్థాలు, పండ్లు, పూలు, నగలు అందించడం ద్వారా వేదాధ్యయనం, యజ్ఞాలు, వ్రతాల ఫలితాలు పొందుతున్నానని చెబుతాడు.
- గృహస్థ ధర్మం:
- ధర్మవ్యాధుడు, పుణ్యాన్ని పొందడానికి గృహస్థుడు తల్లి, తండ్రి, గురువు, అగ్ని, ఆత్మ అనే ఐదుగురిని పూజించడం ముఖ్యం అని వివరిస్తాడు.
- అతడే ధర్మాత్ముడు అని పేర్కొంటాడు.
- పద్యాల సారాంశం:
- 5వ పద్యం: ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడికి తన తల్లిదండ్రుల గురించి చెప్పి, వారి ఆశీర్వాదంతోనే తాను జ్ఞానాన్ని పొందానని వివరిస్తాడు.
- 6వ పద్యం: తల్లిదండ్రులకు ఇష్టమైన వస్తువులు, ఆహారం, వస్త్రాలు, పూలు, నగలు సమర్పించడం ద్వారా వేదాధ్యయన, యజ్ఞ, వ్రత ఫలాలను పొందుతానని ధర్మవ్యాధుడు చెబుతాడు.
- 7వ పద్యం: తల్లిదండ్రులను సేవించడం, వారిని సంతోషపరచడం, వారిని దేవతలుగా భావించడం వల్లనే తనకు ఈ జ్ఞానం లభించిందని ధర్మవ్యాధుడు కౌశకునికి బోధిస్తాడు.
- 8వ పద్యం: జనని, జనకుడు, సద్గురువు, అగ్ని, ఆత్మ ఈ ఐదుగురిని పూజించి సంతోషపరిచే గృహస్థుడే భూమిపై ధర్మాత్ముడు అని ధర్మవ్యాధుడు స్పష్టం చేస్తాడు.
- ముఖ్య భావన:
- తల్లిదండ్రుల సేవ, గౌరవం అన్ని ధార్మిక కర్మల ఫలాలను ఇస్తుంది.
- గృహస్థ ధర్మాలలో తల్లిదండ్రుల సేవ అత్యంత ప్రధానమైనది.
- జ్ఞాన సముపార్జనకు కేవలం వేదాధ్యయనం మాత్రమే కాకుండా, నిస్వార్థ సేవ కూడా మార్గం.
తల్లిదండ్రుల పట్ల పిల్లల బాధ్యత (9-14 పద్యాలు)
ఈ భాగంలో ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడికి అతని తల్లిదండ్రుల పరిస్థితిని వివరించి, వారి పట్ల అతని బాధ్యతను గుర్తు చేస్తాడు. కౌశకుడు తన తప్పును తెలుసుకొని పరివర్తన చెందుతాడు.
- పతివ్రత ప్రస్తావన:
- ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడిని పతివ్రత ద్వారా పంపబడినట్లు స్వాగతిస్తాడు.
- ఆమెపై గౌరవం కారణంగా ధర్మ మార్గాన్ని వివరిస్తున్నానని, కానీ కౌశకుడిపై వ్యక్తిగతంగా ఇష్టం లేదని స్పష్టం చేస్తాడు.
- కౌశకుడి తప్పు:
- కౌశకుడు తన తల్లిదండ్రులు వృద్ధులు, తనపై ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ, వారి అనుమతి లేకుండా వేదాధ్యయనం కోసం వారిని వదిలి వెళ్ళాడు.
- వారి స్థితిగతుల గురించి ఎలాంటి విచారణ చేయకపోవడం ధర్మవ్యాధునికి నచ్చలేదు, ఇది కఠినమైన ప్రవర్తనగా భావించాడు.
- తల్లిదండ్రుల దుఃఖం:
- కౌశక మహర్షి విడిచి వెళ్ళిన వెంటనే అతని తల్లిదండ్రులు తీవ్ర విషాదంతో ఏడ్చి, అంధులయ్యారు.
- ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడిని ఇప్పటికైనా వారి దుఃఖాన్ని తగ్గించాలని కోరాడు.
- కౌశకుడి పరివర్తన:
- కౌశకుడు ధర్మవ్యాధుని సలహాను శ్రద్ధగా విని, తల్లిదండ్రులను సేవించి తన కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేస్తానని చెబుతాడు.
- ధర్మవ్యాధుడు తన జీవితాన్ని ధర్మానుసారంగా నడపడం గురించి కౌశకుడు ఎంతో ప్రశంసించి, ధర్మాన్ని జీవిత ప్రయాణంగా స్వీకరించాల్సిన దారి అని అన్నాడు.
- పద్యాల సారాంశం:
- 9వ పద్యం: ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడిని పతివ్రత చెప్పిన మాటల ద్వారానే తన వద్దకు వచ్చాడని, ఆమె పాతివ్రత్య మహిమ గొప్పదని చెబుతాడు.
- 10వ పద్యం: కౌశకుడు తన తల్లిదండ్రులను వృద్ధాప్యంలో వదిలి వేదాధ్యయనం కోసం వెళ్ళడం తప్పు అని ధర్మవ్యాధుడు ఎత్తి చూపుతాడు.
- 11వ పద్యం: కౌశకుడు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత అతని తల్లిదండ్రులు దుఃఖంతో కళ్ళు కోల్పోయారని, వారిని సంతోషపరచడం కౌశకుడి కర్తవ్యం అని ధర్మవ్యాధుడు వివరిస్తాడు.
- 12వ పద్యం: ధర్మవ్యాధుని మాటలు విని కౌశకుడు పశ్చాత్తాపపడి, తన తల్లిదండ్రుల వద్దకు తిరిగి వెళ్ళి వారిని సేవించడానికి సిద్ధపడతాడు.
- 13వ పద్యం: కౌశకుడు ధర్మవ్యాధుని జ్ఞానాన్ని, ధర్మనిరతిని ప్రశంసిస్తాడు. ధర్మవ్యాధుడు చెప్పిన మార్గం ఉత్తమమైనదని అంగీకరిస్తాడు.
- 14వ పద్యం: ధర్మవ్యాధుడు కౌశకుడికి ధర్మ మార్గాన్ని బోధించి, తల్లిదండ్రుల సేవ యొక్క గొప్పతనాన్ని మరోసారి నొక్కి చెబుతాడు.
- ముఖ్య భావన:
- పిల్లలు తమ తల్లిదండ్రుల పట్ల బాధ్యత వహించాలి, ముఖ్యంగా వారి వృద్ధాప్యంలో.
- తల్లిదండ్రులను విడిచిపెట్టడం మహా పాపం.
- చేసిన తప్పును తెలుసుకొని సరిదిద్దుకోవడం ధర్మ మార్గం.
పదజాలం
ఈ విభాగంలో పాఠంలో ఉపయోగించిన ముఖ్యమైన పదాలకు అర్థాలు, పర్యాయపదాలు, నానార్థాలు, వ్యుత్పత్త్యర్థాలు మరియు ప్రకృతి-వికృతులు వివరించబడ్డాయి.
- అర్థాలు:
- సౌరభ్మ = సువాసన
- సతసరమ = మంచి సారం
- వాకుస = మాట
- విప్రుడు = బ్రాహ్మణుడు
- శుశ్రూష = సేవ
- దృహమ = శరీరం
- వాంఛ = కోరిక
- వహ్నన = అగ్ని
- సనాతనమ = శాశ్వతమైనది
- వతసమ = దూడ
- పథ్మ = మార్గం
- పర్యాయపదాలు:
- జనకుడు: తండ్రి, పిత, అయ్య
- మాత: తల్లి, జనని, అమ్మ
- పుత్రుడు: కొడుకు, తనయుడు, సుతుడు
- ధర్మం: న్యాయం, పుణ్యం, విధి
- అగ్ని: వహ్ని, పావకుడు, అనలుడు
- నానార్థాలు:
- ధర్మం: న్యాయం, పుణ్యం, స్వభావం, ఆచారం
- పదం: అడుగు, మాట, స్థానం, కీర్తి
- అర్థం: ధనం, ప్రయోజనం, కారణం, విషయం
- వ్యుత్పత్త్యర్థాలు:
- వ్యుత్పత్తి: ఒక పదం యొక్క మూలం, అది ఎలా ఏర్పడింది అనే వివరణ. (ఆంగ్లంలో etymology)
- ఇతిహాసం: ఇలా జరిగింది అని చెప్పేది - పూర్వపు కథ.
- నందనుడు: నందింపజేయువాడు (సంతోషపెట్టేవాడు) - కొడుకు.
- ఆత్మజుడు: ఆత్మ నుండి పుట్టినవాడు - కొడుకు.
- జనకుడు: జన్మనిచ్చినవాడు - తండ్రి.
- ధర్మం: ధరించబడునది - న్యాయం.
- గురువు: అజ్ఞానంధకారాన్ని తొలగించేవాడు - ఉపాధ్యాయుడు.
- ప్రకృతి-వికృతులు:
- గృహము - గేము
- పుత్రుడు - బొటు
- వంశము - వంగడము
- వృద్ధుడు - వృద్ధుడు (కొన్నిసార్లు 'వృద్ధ' గా కూడా వాడతారు)
- యజ్ఞము - యాగము
- భాగ్యము - భాగెము
వ్యాకరణాంశాలు: సంధులు, సమాసాలు, ఛందస్సు, అలంకారాలు
ఈ విభాగంలో పాఠంలోని ముఖ్యమైన వ్యాకరణాంశాలు వివరించబడ్డాయి. పరీక్షల దృష్టికోణంలో ఇవి చాలా ముఖ్యం.
సంధులు
సంధి అంటే రెండు పదాలు కలిసినప్పుడు మొదటి పదం చివరి అచ్చుకు, రెండవ పదం మొదటి అచ్చుకు మధ్య జరిగే మార్పు.
- త్రిక సంధి:
- సూత్రం 1: ఆ, ఈ, ఏ లు త్రికంబులనబడును. (అంటే ఆ, ఈ, ఏ లను త్రికములు అంటారు)
- సూత్రం 2: త్రికము మీది అసంయుక్త హల్లులకు ద్విత్వంబు బాహుళంబుగానగు. (త్రికము మీది ఒత్తులేని హల్లులు ద్విత్వంగా మారతాయి)
- సూత్రం 3: ద్విరుక్తంబగు హల్లు పరంబగునప్పుడు ఆచ్ఛికంబగు దీర్ఘంబునకు హ్రస్వంబునగు. (ద్విత్వమైన హల్లు పరమైనప్పుడు ఆచ్ఛికమైన దీర్ఘం హ్రస్వంగా మారుతుంది)
- పారిభాషిక పదాలు:
- త్రికములు: ఆ, ఈ, ఏ
- బాహుళం: ప్రవృత్తి (సంధి ఖచ్చితంగా జరుగుతుంది), అప్రవృత్తి (సంధి జరగదు), విభాష (సంధి కొన్నిసార్లు జరుగుతుంది, కొన్నిసార్లు జరగదు), అన్యకార్యప్రవృత్తి (సంధి వేరే కార్యం ద్వారా జరుగుతుంది).
- ద్విత్వం: ఒక హల్లుకు అదే హల్లు ఒత్తుగా రావడం.
- అసంయుక్తం: ఒత్తులేని అక్షరం.
- సంయుక్తం: ఒక హల్లుకు వేరొక హల్లు ఒత్తుగా రావడం.
- ఆచ్ఛికం: అచ్చమైన తెలుగు అక్షరం.
- హ్రస్వం: పొట్టి అచ్చు ('అ').
- దీర్ఘం: పొడవు అచ్చు ('ఆ').
- ఉదాహరణ:
- ఆ + కన్య = ఆక్కన్య (త్రికం 'ఆ' మీద 'క' అసంయుక్త హల్లుకు ద్విత్వం వచ్చి 'క్క' అయింది)
- ఈ + చోటు = ఈచ్చోటు
- ఏ + కాలం = ఏక్కాలం
సమాసాలు
సమాసం అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి ఒకే పదంగా ఏర్పడటం.
- ద్వంద్వ సమాసం:
- లక్షణం: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ నామవాచకాలు కలిసి, 'మరియు' అనే అర్థం వచ్చేలా ఏర్పడతాయి. రెండు పదాలకు సమాన ప్రాధాన్యత ఉంటుంది.
- విగ్రహవాక్యం: 'మరియు', 'ఇంకా', 'ను' వంటి పదాలతో విడదీయబడుతుంది.
- ఉదాహరణలు:
- తల్లిదండ్రులు = తల్లియును తండ్రియును
- రామలక్ష్మణులు = రాముడును లక్ష్మణుడును
- సుఖదుఃఖాలు = సుఖమును దుఃఖమును
- దిగు సమాసం:
- లక్షణం: సంఖ్యావాచకం పూర్వపదంగా ఉండి, విశేష్యంతో కలిసి ఏర్పడే సమాసం.
- ఉదాహరణలు:
- పంచవటి = ఐదు వటవృక్షముల సమూహం
- త్రిలోకాలు = మూడు లోకాల సమూహం
ఛందస్సు
పద్యాలకు సంబంధించిన నియమాలను వివరించే శాస్త్రం ఛందస్సు. గురు లఘువులను గుర్తించడం, గణ విభజన చేయడం ఇందులో ముఖ్యమైనవి.
- గురు లఘువులు:
- లఘువు (U): హ్రస్వాచ్చులు (అ, ఇ, ఉ, ఋ, ఎ, ఒ), హ్రస్వాచ్చులతో కూడిన హల్లులు, సంయుక్తాక్షరానికి ముందున్న అక్షరం (కొన్నిసార్లు).
- గురువు (I): దీర్ఘాచ్చులు (ఆ, ఈ, ఊ, ౠ, ఏ, ఐ, ఓ, ఔ), దీర్ఘాచ్చులతో కూడిన హల్లులు, సున్నతో కూడిన అక్షరాలు, విసర్గతో కూడిన అక్షరాలు, ద్విత్వాక్షరానికి ముందున్న అక్షరం, సంయుక్తాక్షరానికి ముందున్న అక్షరం (కొన్నిసార్లు).
- గణాలు:
- సూర్య గణాలు: న, హ
- ఇంద్ర గణాలు: నల, నగ, సల, భ, ర, త, మ
- ఆటవెలది పద్య లక్షణాలు:
- ఇది ఉపజాతి పద్యం.
- నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి.
- 1, 3 పాదాలలో: మూడు సూర్య గణాలు, రెండు ఇంద్ర గణాలు వరుసగా వస్తాయి.
- 2, 4 పాదాలలో: ఐదు సూర్య గణాలు వస్తాయి.
- ప్రతి పాదంలో నాలుగో గణంలోని మొదటి అక్షరానికి యతి చెల్లుతుంది.
- యతి లేని చోట ప్రాస యతి చెల్లుతుంది.
- ప్రాస నియమం లేదు.
- ఉదాహరణ:
- బ్రతుక వచ్చు గాక బహుబంధనములైన (సూర్య సూర్య సూర్య ఇంద్ర ఇంద్ర)
- వచ్చు గాక లేమి వచ్చు గాక (సూర్య సూర్య సూర్య సూర్య సూర్య)
- జీవ ధనము లైన జెడుగాక పడుగాక (సూర్య సూర్య సూర్య ఇంద్ర ఇంద్ర)
- మాట దిరుగ లేరు మాన ధనులు (సూర్య సూర్య సూర్య సూర్య సూర్య)
- ఉత్పలమాల పద్య లక్షణాలు:
- ఇది వృత్త పద్యం.
- నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి.
- ప్రతి పాదంలో 20 అక్షరాలు ఉంటాయి.
- ప్రతి పాదంలో భ, ర, న, భ, భ, ర, వ అనే గణాలు వరుసగా వస్తాయి.
- ప్రతి పాదంలో 10వ అక్షరం యతి స్థానం.
- ప్రాస నియమం ఉంటుంది.
- చంపకమాల పద్య లక్షణాలు:
- ఇది వృత్త పద్యం.
- నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి.
- ప్రతి పాదంలో 21 అక్షరాలు ఉంటాయి.
- ప్రతి పాదంలో న, జ, భ, జ, జ, జ, ర అనే గణాలు వరుసగా వస్తాయి.
- ప్రతి పాదంలో 11వ అక్షరం యతి స్థానం.
- ప్రాస నియమం ఉంటుంది.
అలంకారాలు
కావ్యానికి అందాన్ని చేకూర్చేవి అలంకారాలు.
- రూపకాలంకారం:
- లక్షణం: ఉపమాన, ఉపమేయాలకు అభేదాన్ని (భేదం లేదని) చెప్పడం. ఉపమేయం ఉపమానం వలె ఉంది అని కాకుండా, ఉపమేయమే ఉపమానం అని చెప్పడం.
- ఉదాహరణలు:
- ఆమె అవమానాగ్నితో రగిలిపోతున్నది. (అవమానం అనే అగ్ని)
- నవ్వుల నావలో తుళ్ళతూ పయనిస్తాం. (నవ్వులు అనే నావ)
- సంసార సాగరం. (సంసారం అనే సాగరం)
- ఉపమాలంకారం:
- లక్షణం: ఉపమాన, ఉపమేయాలకు పోలిక చెప్పడం. ఉపమేయం ఉపమానం వలె ఉంది అని చెప్పడం.
- ఉదాహరణ: ఆమె ముఖం చంద్రుని వలె అందంగా ఉంది. (ముఖం - ఉపమేయం, చంద్రుడు - ఉపమానం, వలె - ఉపమావాచకం, అందం - సమాన ధర్మం).
