SOME NATURAL PHENOMENA
ఈ అధ్యాయం భూకంపాలు, సునామీలు వంటి సహజ దృగ్విషయాలను పరిచయం చేస్తుంది. భూకంపాలు ఎలా సంభవిస్తాయి, వాటి ప్రభావాలు ఏమిటి మరియు వాటిని ఎలా అధ్యయనం చేస్తారు అనే దానిపై దృష్టి సారిస్తుంది. భూకంపాల వల్ల సునామీలు ఎలా ఏర్పడతాయి మరియు వాటి వినాశకరమైన పరిణామాలు కూడా వివరించబడ్డాయి. ఈ జ్ఞానం ప్రకృతి శక్తులను అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు విపత్తుల గురించి అవగాహన పెంచడానికి చాలా ముఖ్యం.
భూకంపాలు (Earthquakes): కారణాలు మరియు ప్రభావాలు
భూకంపం అంటే భూమి యొక్క ఉపరితలం అకస్మాత్తుగా వణుకుట లేదా కంపించడం. ఇది కొన్ని సెకన్ల నుండి కొన్ని నిమిషాల వరకు ఉండవచ్చు. భూకంపాలు చాలా విధ్వంసకరమైనవి మరియు భారీ ప్రాణనష్టానికి, ఆస్తి నష్టానికి కారణమవుతాయి.
భూకంపాలకు కారణాలు
- టెక్టోనిక్ ప్లేట్ల కదలికలు (Tectonic Plate Movements):
- భూమి యొక్క బయటి పొర (క్రస్ట్) అనేక పెద్ద మరియు చిన్న ముక్కలుగా విభజించబడి ఉంటుంది, వీటిని టెక్టోనిక్ ప్లేట్లు అంటారు.
- ఈ ప్లేట్లు నిరంతరం కదులుతూ ఉంటాయి, కానీ చాలా నెమ్మదిగా (సంవత్సరానికి కొన్ని సెంటీమీటర్లు).
- ఈ ప్లేట్లు ఒకదానికొకటి రాసుకున్నప్పుడు, ఢీకొన్నప్పుడు లేదా ఒకదాని కిందకి ఒకటి జారినప్పుడు, వాటి అంచులలో ఒత్తిడి పెరుగుతుంది.
- ఈ ఒత్తిడి ఒక నిర్దిష్ట స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు, ప్లేట్లు అకస్మాత్తుగా కదులుతాయి, దీనివల్ల భూమి కంపించి భూకంపాలు సంభవిస్తాయి.
- ఈ ప్లేట్ల అంచులను ఫాల్ట్ లైన్లు (Fault Lines) అంటారు. భూకంపాలు ఎక్కువగా ఈ ఫాల్ట్ లైన్ల వెంబడి సంభవిస్తాయి.
- అగ్నిపర్వత విస్ఫోటాలు (Volcanic Eruptions): కొన్నిసార్లు అగ్నిపర్వత విస్ఫోటాలు కూడా భూకంపాలకు కారణమవుతాయి, కానీ ఇవి సాధారణంగా తక్కువ తీవ్రతతో ఉంటాయి.
- మానవ కార్యకలాపాలు (Human Activities):
- పెద్ద ఆనకట్టల నిర్మాణం.
- గనుల తవ్వకం.
- భూగర్భంలో అణు పరీక్షలు.
- ద్రవ వ్యర్థాలను భూమిలోకి పంపడం.
భూకంపం యొక్క భాగాలు
- ఫోకస్ (Focus/Hypocenter): భూకంపం భూమి లోపల ఎక్కడ ప్రారంభమవుతుందో ఆ బిందువు. ఇది భూమి ఉపరితలం కింద ఉంటుంది.
- ఎపిసెంటర్ (Epicenter): ఫోకస్కు నేరుగా భూమి ఉపరితలంపై ఉన్న బిందువు. ఇక్కడ భూకంపం యొక్క ప్రభావం అత్యధికంగా ఉంటుంది.
- సిస్మిక్ తరంగాలు (Seismic Waves): భూకంపం వల్ల భూమి గుండా ప్రయాణించే శక్తి తరంగాలు.
భూకంపాల ప్రభావాలు
- భవనాలు కూలిపోవడం (Collapse of Buildings): ఇది ప్రధాన నష్టం మరియు ప్రాణనష్టానికి కారణం.
- వంతెనలు మరియు రోడ్లు ధ్వంసం కావడం (Damage to Bridges and Roads): రవాణా వ్యవస్థకు అంతరాయం.
- భూమి బీటలు వారడం (Ground Fissures): భూమిలో పెద్ద పగుళ్లు ఏర్పడటం.
- కొండచరియలు విరిగిపడటం (Landslides): పర్వత ప్రాంతాలలో సాధారణం.
- సునామీలు (Tsunamis): సముద్రం అడుగున భూకంపం సంభవించినప్పుడు, భారీ అలలు ఏర్పడి తీర ప్రాంతాలను ముంచెత్తుతాయి. ఇవి చాలా విధ్వంసకరమైనవి.
- అగ్నిప్రమాదాలు (Fires): గ్యాస్ పైప్లైన్లు పగిలిపోవడం లేదా విద్యుత్ తీగలు తెగిపోవడం వల్ల సంభవించవచ్చు.
- ప్రాణనష్టం మరియు గాయాలు (Loss of Life and Injuries): భూకంపాల వల్ల సంభవించే అత్యంత విషాదకరమైన ప్రభావం.
భూకంప తీవ్రతను కొలవడం
- రిక్టర్ స్కేల్ (Richter Scale): భూకంపం యొక్క తీవ్రతను (Magnitude) కొలవడానికి ఉపయోగించే ఒక లాగరిథమిక్ స్కేల్.
- ప్రతి ఒక పాయింట్ పెరుగుదల, భూకంపం యొక్క శక్తిలో 10 రెట్లు పెరుగుదలను సూచిస్తుంది.
- ఉదాహరణకు, 6.0 తీవ్రత గల భూకంపం 5.0 తీవ్రత గల భూకంపం కంటే 10 రెట్లు ఎక్కువ శక్తివంతమైనది.
- 3.0 కంటే తక్కువ తీవ్రత గల భూకంపాలు సాధారణంగా గుర్తించబడవు.
- 5.0 కంటే ఎక్కువ తీవ్రత గల భూకంపాలు నష్టాన్ని కలిగిస్తాయి.
- 7.0 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ తీవ్రత గల భూకంపాలు తీవ్రమైన విధ్వంసం కలిగిస్తాయి.
- మెర్కల్లీ స్కేల్ (Mercalli Scale): భూకంపం వల్ల కలిగే నష్టాన్ని (Intensity) కొలవడానికి ఉపయోగించే స్కేల్. ఇది I నుండి XII వరకు ఉంటుంది మరియు మానవులు, భవనాలు మరియు ప్రకృతిపై భూకంపం యొక్క ప్రభావం ఆధారంగా ఉంటుంది.
భూకంపాల గురించి అధ్యయనం
- సిస్మాలజీ (Seismology): భూకంపాల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం.
- సిస్మోగ్రాఫ్ (Seismograph): భూకంప తరంగాలను గుర్తించి, రికార్డ్ చేసే పరికరం.
- సిస్మోగ్రామ్ (Seismogram): సిస్మోగ్రాఫ్ ద్వారా రికార్డ్ చేయబడిన గ్రాఫ్.
భారతదేశంలో, హిమాలయ ప్రాంతం మరియు గంగా మైదానాలు అత్యధిక భూకంప ప్రమాద జోన్లు. ఆంధ్రప్రదేశ్ కూడా కొన్ని భూకంప జోన్లలో ఉంది.
సిస్మిక్ జోన్లు (Seismic Zones): భూకంపాలు సంభవించే అవకాశం ఆధారంగా భూమిని వివిధ జోన్లుగా విభజిస్తారు. జోన్ V అత్యధిక ప్రమాదకరమైనది, జోన్ I తక్కువ ప్రమాదకరమైనది.
భూకంపాల నుండి రక్షణ చర్యలు
భూకంపాలను అంచనా వేయడం ప్రస్తుతం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి, నష్టాన్ని తగ్గించడానికి ముందు జాగ్రత్త చర్యలు తీసుకోవడం చాలా ముఖ్యం.
భూకంప నిరోధక భవనాలు (Earthquake-Resistant Buildings)
- ఆధునిక భవన నిర్మాణ సాంకేతికతలు భూకంపాల వల్ల కలిగే నష్టాన్ని తగ్గించగలవు.
- భవనాల పునాదులను బలమైన పదార్థాలతో నిర్మించాలి.
- భవనాల నిర్మాణం కోసం తేలికపాటి పదార్థాలను ఉపయోగించాలి, తద్వారా కూలిపోయినప్పుడు నష్టం తక్కువగా ఉంటుంది.
- భవనాల డిజైన్లో భూకంప తరంగాలను తట్టుకునేలా ఫ్లెక్సిబుల్ జాయింట్లను ఉపయోగించాలి.
- అగ్నిప్రమాదాలను నివారించడానికి విద్యుత్ వైరింగ్ మరియు గ్యాస్ పైప్లైన్లను సరిగ్గా అమర్చాలి.
- నిపుణులైన ఆర్కిటెక్ట్లు మరియు ఇంజనీర్ల సలహా తీసుకోవాలి.
భూకంపం సంభవించినప్పుడు తీసుకోవాల్సిన చర్యలు
- ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు:
- బలమైన టేబుల్ కిందకు దూరి, తల మరియు మెడను చేతులతో కప్పుకోవాలి.
- తలుపుల ఫ్రేమ్లు, కిటికీలు, అద్దాలు మరియు కూలిపోయే అవకాశం ఉన్న వస్తువుల నుండి దూరంగా ఉండాలి.
- విద్యుత్ మరియు గ్యాస్ సరఫరాను ఆపివేయాలి.
- లిఫ్ట్లను ఉపయోగించవద్దు, మెట్లు ఉపయోగించండి.
- బయట ఉన్నప్పుడు:
- భవనాలు, చెట్లు, విద్యుత్ తీగలు మరియు స్తంభాల నుండి దూరంగా బహిరంగ ప్రదేశానికి వెళ్ళాలి.
- నేలపై కూర్చుని, తల మరియు మెడను కప్పుకోవాలి.
- వాహనంలో ఉన్నట్లయితే, సురక్షితమైన ప్రదేశంలో ఆపి, వాహనం లోపలే ఉండాలి.
- పాఠశాలలో ఉన్నప్పుడు:
- ఉపాధ్యాయుల సూచనలను పాటించాలి.
- బలమైన బల్లల కిందకు దూరి తల మరియు మెడను రక్షించుకోవాలి.
- తరగతి గది నుండి బయటకు వెళ్ళడానికి ప్రయత్నించవద్దు, అది సురక్షితం కాకపోవచ్చు.
భూకంపం తర్వాత తీసుకోవాల్సిన చర్యలు
- శాంతంగా ఉండండి మరియు ఇతరులకు సహాయం చేయండి.
- రేడియో లేదా టీవీ ద్వారా వార్తలను వినండి.
- గాయపడిన వారికి ప్రథమ చికిత్స అందించండి.
- భవనాలు సురక్షితంగా ఉన్నాయని నిర్ధారించుకునే వరకు లోపలికి వెళ్ళవద్దు.
- విద్యుత్ తీగలు తెగిపోయి ఉంటే వాటికి దూరంగా ఉండండి.
- గ్యాస్ లీకేజీ వాసన వస్తే, కిటికీలు తెరిచి, వెంటనే బయటకు వెళ్ళండి.
- పుకార్లను నమ్మవద్దు మరియు ప్రచారం చేయవద్దు.
భూకంపం సంభవించినప్పుడు తీసుకోవాల్సిన భద్రతా చర్యలు తరచుగా పరీక్షలలో అడుగుతారు. 'డ్రాప్, కవర్, హోల్డ్ ఆన్' (Drop, Cover, Hold On) అనే సూత్రాన్ని గుర్తుంచుకోండి.
భూకంపాలను అంచనా వేయలేము, కానీ వాటి ప్రభావాలను తగ్గించడానికి చర్యలు తీసుకోవచ్చు.
మెరుపులు (పిడుగులు): కారణాలు మరియు రక్షణ చర్యలు
మెరుపు అనేది వాతావరణంలో విద్యుత్ ఉత్సర్గం (electric discharge). ఇది భారీ శబ్దంతో (ఉరుము) కూడి ఉంటుంది. మెరుపులు చాలా శక్తివంతమైనవి మరియు ప్రాణనష్టానికి, ఆస్తి నష్టానికి కారణమవుతాయి.
మెరుపులు ఎలా ఏర్పడతాయి?
- మేఘాలలో చార్జ్ ఏర్పడటం:
- ఉరుము మేఘాలలో (క్యుములోనింబస్ మేఘాలు), గాలి ప్రవాహాలు పైకి క్రిందకు కదులుతాయి.
- ఈ కదలికల వల్ల మేఘాలలో ఉండే నీటి బిందువులు, మంచు స్ఫటికాలు మరియు ధూళి కణాలు ఒకదానికొకటి రాసుకుంటాయి.
- ఈ రాపిడి వల్ల స్థిర విద్యుత్ (static electricity) ఏర్పడుతుంది. మేఘం పైభాగం ధనాత్మక చార్జ్ (+ve) మరియు దిగువ భాగం ఋణాత్మక చార్జ్ (-ve) పొందుతుంది.
- భూమి ఉపరితలం సాధారణంగా ధనాత్మక చార్జ్ పొందుతుంది.
- విద్యుత్ ఉత్సర్గం (Electric Discharge):
- మేఘాలలోని ఋణాత్మక చార్జ్ మరియు భూమిలోని ధనాత్మక చార్జ్ మధ్య లేదా మేఘాలలోని వివిధ చార్జ్ ప్రాంతాల మధ్య విద్యుత్ పొటెన్షియల్ తేడా చాలా ఎక్కువగా పెరిగినప్పుడు, గాలి యొక్క నిరోధక శక్తిని అధిగమించి విద్యుత్ ప్రవాహం ఏర్పడుతుంది.
- ఈ అకస్మాత్తుగా జరిగే విద్యుత్ ప్రవాహమే మెరుపు.
- ఈ విద్యుత్ ప్రవాహం గాలిని వేగంగా వేడి చేస్తుంది, దీనివల్ల గాలి విస్తరించి, అకస్మాత్తుగా సంకోచించడం వల్ల ఉరుము (thunder) అనే భారీ శబ్దం వస్తుంది.
మెరుపుల రకాలు
- మేఘం నుండి మేఘానికి (Intra-cloud/Cloud-to-cloud): ఒకే మేఘంలోని వివిధ చార్జ్ ప్రాంతాల మధ్య లేదా రెండు వేర్వేరు మేఘాల మధ్య మెరుపు.
- మేఘం నుండి భూమికి (Cloud-to-ground): మేఘం నుండి భూమికి విద్యుత్ ప్రవాహం. ఇవి అత్యంత ప్రమాదకరమైనవి.
మెరుపుల ప్రభావాలు
- ప్రాణనష్టం మరియు గాయాలు: పిడుగుపాటు వల్ల మనుషులు మరియు జంతువులు మరణించవచ్చు లేదా తీవ్రంగా గాయపడవచ్చు.
- భవనాలు మరియు చెట్లకు నష్టం: పిడుగులు భవనాలను, చెట్లను దెబ్బతీస్తాయి లేదా అగ్నిప్రమాదాలకు కారణమవుతాయి.
- విద్యుత్ పరికరాలకు నష్టం: విద్యుత్ గ్రిడ్లు, ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు దెబ్బతింటాయి.
- అగ్నిప్రమాదాలు: అటవీ ప్రాంతాలలో పిడుగులు పడటం వల్ల అగ్నిప్రమాదాలు సంభవించవచ్చు.
మెరుపుల నుండి రక్షణ చర్యలు
- మెరుపు కడ్డీ (Lightning Conductor):
- ఇది భవనాలను పిడుగుల నుండి రక్షించడానికి ఉపయోగించే ఒక పరికరం.
- ఇది భవనం యొక్క ఎత్తైన భాగంలో అమర్చబడిన ఒక లోహపు కడ్డీ (సాధారణంగా రాగి) .
- ఈ కడ్డీ ఒక మందపాటి లోహపు తీగ ద్వారా భూమిలోకి పాతిపెట్టిన లోహపు ప్లేట్కు అనుసంధానించబడి ఉంటుంది.
- పిడుగు పడినప్పుడు, విద్యుత్ చార్జ్ మెరుపు కడ్డీ ద్వారా సురక్షితంగా భూమిలోకి ప్రవహిస్తుంది, తద్వారా భవనానికి నష్టం జరగకుండా కాపాడుతుంది.
- ఉరుములతో కూడిన వర్షం సమయంలో తీసుకోవాల్సిన జాగ్రత్తలు:
- ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు:
- తలుపులు మరియు కిటికీలు మూసివేయండి.
- విద్యుత్ ఉపకరణాలు (టీవీ, కంప్యూటర్, ఫోన్) ఉపయోగించవద్దు. వాటిని ప్లగ్ నుండి తీసివేయండి.
- టెలిఫోన్ వైర్లు, లోహపు పైపులు మరియు ఇతర లోహపు వస్తువులకు దూరంగా ఉండండి.
- స్నానం చేయవద్దు లేదా నీటితో సంబంధం ఉన్న పనులు చేయవద్దు.
- బయట ఉన్నప్పుడు:
- చెట్లు, ఎత్తైన నిర్మాణాలు, విద్యుత్ స్తంభాలు మరియు లోహపు వస్తువులకు దూరంగా ఉండండి.
- బహిరంగ ప్రదేశంలో ఉన్నట్లయితే, నేలపై పడుకోవద్దు. బదులుగా, మీ మోకాళ్ళపై కూర్చుని, తలని చేతులతో కప్పుకోండి, తద్వారా భూమితో మీ సంబంధం తక్కువగా ఉంటుంది.
- గుంపులుగా ఉండకుండా, ఒకరికొకరు దూరంగా ఉండండి.
- వాహనంలో ఉన్నట్లయితే, లోపలే ఉండండి. వాహనం యొక్క లోహపు బాడీ మెరుపు నుండి రక్షణ కల్పిస్తుంది.
- నీటిలో ఉన్నట్లయితే, వెంటనే బయటకు రండి.
ఉరుములతో కూడిన వర్షం సమయంలో చెట్ల కింద ఆశ్రయం పొందడం చాలా ప్రమాదకరం. చెట్లపై పిడుగులు పడే అవకాశం ఎక్కువ.
మెరుపు మరియు ఉరుము ఒకే సమయంలో ఏర్పడినప్పటికీ, కాంతి వేగం ధ్వని వేగం కంటే చాలా ఎక్కువ కాబట్టి, మనం ముందుగా మెరుపును చూసి తర్వాత ఉరుమును వింటాము.
మెరుపులు మరియు భూకంపాల మధ్య తేడాలు
మెరుపులు మరియు భూకంపాలు రెండూ సహజ దృగ్విషయాలు అయినప్పటికీ, వాటి కారణాలు, స్వభావం మరియు ప్రభావాలలో స్పష్టమైన తేడాలు ఉన్నాయి.
ఈ రెండు దృగ్విషయాలు మానవ నియంత్రణకు అతీతమైనవి, కాబట్టి వాటి నుండి రక్షణ పొందడానికి ముందు జాగ్రత్త చర్యలు తీసుకోవడం చాలా అవసరం.
