रोग आणि आरोग्‍य

संसर्गजन्य रोग म्हणजे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष संपर्कातून पसरणारे रोग. डेंग्यू हा असाच एक महत्त्वाचा रोग आहे.

डेंग्यू (Dengue)

• कारणे:
• फ्लेवी व्हायरस या प्रकारातील डेन-1-4 विषाणूमुळे होतो.
• प्रसार: एडिस इजिप्ती (Aedes aegypti) या डासांमार्फत होतो.
• डास साठलेल्या पाण्यात अंडी घालतात, ज्यामुळे त्यांची संख्या वाढते.
• लक्षणे:
• तीव्र ताप आणि तीव्र डोकेदुखी.
• उलट्या होणे.
• सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे डोळ्यांच्या खोबणीत दुखणे.
• रक्तातील रक्तबिंबिका (platelets) कमी होणे.
• रक्तबिंबिका कमी झाल्यामुळे शरीरांतर्गत रक्तस्राव होण्याची शक्यता असते.
• प्रतिबंधात्मक उपाय:
• घराभोवती पाणी साचू न देणे.
• पाण्याच्या टाक्या, कुंड्या नियमित स्वच्छ करणे.
• डासांची उत्पत्ती थांबवण्यासाठी फवारणी करणे.
• डास प्रतिबंधक जाळ्या वापरणे.

डासांचे प्रकार आणि रोगप्रसार

| डासाचा प्रकार | वास्तव्य | पसरवणारे रोग | |--------------------|------------------|--------------------| | ॲनाफिलीस (Anopheles) | स्वच्छ पाणी | हिवताप (मलेरिया) | | क्युलेक्स (Culex) | प्रदूषित पाणी/ गटारे | हत्तीरोग (फायलेरिया) | | एडिस (Aedes) | स्वच्छ पाणी | डेंग्यू |

स्वाईन फ्लू (Swine Flu)

• कारणे:
• इन्फ्लूएंझा ए (H1N1) या विषाणूमुळे होतो.
• प्रसार: डुक्कर या प्राण्याद्वारे तसेच माणसाद्वारे होतो.
• रोग्याच्या नाकातील व घशातील स्त्राव आणि थुंकीतून विषाणूंचा प्रसार होतो.
• मार्च 2009 मध्ये मेक्सिको देशात या आजाराची प्रथम बाधा झाली.
• लक्षणे:
• धाप लागणे किंवा श्वसनाला अडथळा निर्माण होणे.
• घसा खवखवणे.
• शरीर दुखणे.
• निदान:
• रुग्णाच्या घशातील द्रव पदार्थाचा नमुना प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठवावा लागतो.
• तपासणी केंद्रे:
• राष्ट्रीय विषाणू विज्ञान संस्था (NIV), पुणे.
• राष्ट्रीय संचारी रोग संस्था (NICD), दिल्ली.

एड्स (AIDS)

• पूर्ण रूप: Acquired Immuno Deficiency Syndrome.
• कारणे:
• HIV (Human Immunodeficiency Virus) या विषाणूमुळे होतो.
• हा विषाणू मानवी शरीरातील रोगप्रतिकारशक्ती हळूहळू दुर्बळ करतो.
• रोगप्रतिकारशक्ती कमी झाल्याने व्यक्तीला विविध रोगांची लागण होते.
• प्रसार:
• असुरक्षित लैंगिक संबंध (भारतात 80-85% प्रसार यातून होतो).
• HIV बाधित व्यक्तीचे रक्त दुसऱ्या व्यक्तीला दिल्यास.
• HIV बाधित आईकडून तिच्या बाळाला (गर्भावस्थेत, प्रसूतीदरम्यान किंवा स्तनपानातून).
• संक्रमित सुया किंवा सिरिंजचा वापर केल्यास.
• लक्षणे:
• लक्षणे व्यक्तिसापेक्ष असतात आणि रोगप्रतिकारशक्तीनुसार बदलतात.
• वजन घटणे, दीर्घकाळ ताप, जुलाब, त्वचेवर पुरळ.
• निदान:
• वैद्यकीय प्रयोगशाळेत चाचणी केल्याशिवाय एड्सचे निदान निश्चित करता येत नाही.
• ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) ही रक्ताची चाचणी एड्सच्या नेमक्या निदानासाठी वापरली जाते.
• महत्त्वाचे:
• HIV बाधित व्यक्तीला स्पर्श केल्याने, सोबत जेवल्याने किंवा सेवाशुश्रूषा केल्याने एड्स होत नाही.
• HIV बाधित व्यक्तीसोबत सामान्य व्यवहार असावा.
• HIV विषाणू पहिल्यांदा आफ्रिकेतील एका खास प्रजातीच्या माकडात सापडला होता.

रेबीज (Rabies)

• कारणे:
• हा एक विषाणूजन्य रोग आहे.
• संसर्ग झालेल्या कुत्रा, ससा, माकड, मांजर इत्यादी प्राण्यांच्या चावल्याने होतो.
• या रोगाचे विषाणू मज्जातंतूवाटे मेंदूत प्रवेश करतात.
• लक्षणे:
• जलद्वेष (Hydrophobia) हे या रोगाचे महत्त्वाचे लक्षण आहे. यात रोगी पाण्याला घाबरतो, म्हणून याला 'जलसंत्रास' असेही म्हणतात.
• 2 ते 12 आठवडे ताप राहतो.
• अतिशयोक्ती करत वागणे (असामान्य वर्तन).
• पाण्याची भीती वाटणे.
• महत्त्व:
• रेबीज हा प्राणघातक रोग आहे.
• मात्र, रोग होण्यापूर्वी लस देऊन त्यापासून संरक्षण करता येते.
• कुत्रा चावल्यानंतर या आजाराची लक्षणे 90 ते 175 दिवसांत दिसू लागतात (कालावधी बदलू शकतो).
• प्रतिबंधात्मक उपाय:
• पाळीव प्राण्यांना नियमितपणे रेबीजची लस देणे.
• अनोळखी किंवा संशयित प्राण्यांपासून दूर राहणे.
• प्राणी चावल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि लस घेणे.

असंसर्गजन्य रोग (Non-communicable Diseases)

• व्याख्या: जे रोग संसर्गातून किंवा संक्रमणातून पसरत नाहीत, त्या रोगांना असंसर्गजन्य किंवा असंक्रामक रोग असे म्हणतात.
• कारणे: असे रोग काही विशिष्ट कारणांमुळे व्यक्तीच्या शरीरातच उद्भवतात. यात जीवनशैली, अनुवंशिकता आणि पर्यावरणाचे घटक महत्त्वाचे असतात.
• उदाहरणे: कर्करोग, मधुमेह, हृदयविकार.

कर्करोग (Cancer)

• व्याख्या: पेशींच्या अनियंत्रित व अपसामान्य वाढीस कर्करोग म्हणतात.
• अर्बुद (Tumor): कर्करोगाच्या पेशीसमूहास किंवा गाठीस दुर्दभ्य अर्बुद (Malignant Tumor) म्हणतात.
• शरीरातील अवयव: कर्करोग फुफ्फुस, तोंड, जीभ, जठर, स्तन, गर्भाशय, त्वचा यांसारख्या अवयवांत, तसेच रक्त किंवा अन्य कोणत्याही उतीत होऊ शकतो.
• कारणे:
• जीवनशैली: अति प्रमाणात तंबाखू, गुटखा, धूम्रपान, मद्यपान करणे.
• आहार: आहारात चोथायुक्त अन्नपदार्थांचा (फळे व पालेभाज्यांचा) समावेश नसणे.
• अयोग्य आहार: अति प्रमाणात जंकफूड (वडापाव, पिझ्झा इत्यादी) खाणे.
• अनुवंशिकता: हे देखील एक कारण असू शकते.
• लक्षणे:
• दीर्घकालीन खोकला, आवाज घोगरा होणे, गिळताना त्रास होणे.
• उपचार करूनही बरा न होणारा व्रण (जखम) किंवा सूज.
• स्तनात गाठी निर्माण होणे.
• अकारण वजन घटणे.
• आधुनिक निदान व उपचार पद्धती:
• निदान: टिशू डायग्नोसिस, सी.टी. स्कॅन, एम.आर.आय. स्कॅन, मॅमोग्राफी, बायोप्सी.
• उपचार: रसायनोपचार (केमोथेरपी), किरणोपचार (रेडिएशन थेरपी), शल्यचिकित्सा (सर्जरी), रोबोटिक सर्जरी, लॅप्रोस्कोपिक सर्जरी.
• प्रतिबंध: आहारावर योग्य नियंत्रण, शारीरिक व्यायाम, तंबाखू, धूम्रपान, मद्यपानासारख्या व्यसनांपासून दूर राहणे.

मधुमेह (Diabetes)

• कारणे:
• स्वादुपिंडात (Pancreas) निर्माण होणारे इन्सुलिन हे संप्रेरक रक्तातील ग्लुकोज (शर्करेच्या) प्रमाणावर नियंत्रण ठेवते.
• इन्सुलिनचे प्रमाण कमी झाल्यास रक्तातील शर्करेचे प्रमाण नियंत्रित होत नाही, या विकाराला मधुमेह म्हणतात.
• लक्षणे:
• रात्री मूत्रविसर्जनास वारंवार जावे लागणे.
• वजन खूप वाढणे किंवा कमी होणे.
• अति तहान लागणे, अति भूक लागणे.
• मधुमेहाची कारणे:
• अनुवंशिकता.
• अतिलठ्ठपणा.
• व्यायामाचा/कष्टाचा अभाव.
• मानसिक ताण/तणाव.
• प्रतिबंधात्मक उपचार:
• डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आहार, औषधे व व्यायामाचा अवलंब करून नियंत्रण करावे.
• संतुलित आहार आणि नियमित व्यायाम महत्त्वाचा आहे.
• जागतिक स्थिती: सध्या भारतात सुमारे सात कोटी मधुमेहाचे रुग्ण आहेत. जगातील मधुमेहाचे सर्वाधिक रुग्ण भारतात आढळतात.

हृदयविकार (Heart Diseases)

• कारणे:
• हृदयाच्या स्नायूंना रक्ताचा व पर्यायाने ऑक्सिजन व पोषक द्रव्यांचा पुरवठा अपुरा पडल्यास हृदयाची कार्यक्षमता कमी होते.
• यामुळे हृदयाला जास्त कार्य करावे लागते व ताण आल्याने हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो.
• लक्षणे (या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही):
• छातीत असह्य वेदना होणे.
• छातीतील वेदनांमुळे खांदे, मान व हात दुखणे.
• हात आखडणे.
• घाम येणे.
• अस्वस्थता, कंप जाणवणे.
• हृदयविकाराची कारणे:
• धूम्रपान, मद्यपान.
• मधुमेह, उच्च रक्तदाब.
• लठ्ठपणा.
• शारीरिक श्रमाची कमतरता, व्यायामाचा अभाव, सतत बैठे काम करणे.
• अनुवंशिकता.
• तणाव, रागीटपणा आणि चिंता.
• उपचार पद्धती:
• अ‍ॅन्जिओ-प्लास्टी (Angioplasty).
• हृदय प्रत्यारोपण (Heart Transplant).
• स्टेंट्स टाकणे (Stent Placement).
• पेसमेकर बसविणे (Pacemaker Implantation).
• ओपन हार्ट सर्जरी (Open Heart Surgery).
• बाय पास सर्जरी (Bypass Surgery).
• हृदयरोगावर प्राथमिक उपचार (C.O.L.S. - Compression Only Life Support):
• त्वरित 108 क्रमांकावर रुग्णवाहिकेसाठी फोन करा.
• रुग्णाचे खांदे हलवून तो शुद्धीवर आहे का ते तपासा.
• रुग्णाला कडक पृष्ठभागावर झोपवून शास्त्रशुद्ध पद्धतीने रुग्णाच्या छातीवर दाब द्या.
• एका मिनिटाला 100 ते 120 दाब या गतीने किमान 30 वेळा छातीच्या बरोबर मध्यभागी दाब द्यावा.

औषधांचा गैरवापर

• समस्या: डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय परस्पर काही व्यक्ती औषधे घेतात.
• परिणाम: त्यांच्या अतिवापरामुळे शरीरावर वाईट परिणाम घडून येतात.
• वेदनानाशके (Pain Killers): जास्त प्रमाणात अथवा वारंवार घेतल्यास चेतासंस्था, उत्सर्जन संस्था, यकृत यावर विपरीत परिणाम होतो.
• प्रतिजैविके (Antibiotics): अतिवापरामुळे मळमळ, पोटदुखी, पातळ जुलाब, अंगावर पुरळ येणे, जिभेवर पांढरे चट्टे पडणे इत्यादी लक्षणे तयार होतात.
• महत्त्व: कोणत्याही औषधाचा वापर डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच करावा.

जीवनशैली आणि आजार

• जीवनशैली: आहार-विहार, रोजची दिनचर्या आणि आहाराचा समावेश.
• सध्याची जीवनशैली:
• उशिरा उठणे, उशिरा झोपणे.
• आहाराच्या वेळा सारख्या बदलणे.
• व्यायाम व कष्टाची कामे यांचा अभाव.
• जंकफूड (अरबट चरबट) खाणे.
• परिणाम: यामुळे आजारी पडण्याचे प्रमाण वाढले आहे.
• योग्य जीवनशैली:
• योग्य झोप.
• संतुलित आहार.
• योगासने, प्राणायाम आणि व्यायाम.
• व्यायाम शरीराला झेपेल असाच करावा.
• प्राणायाम व योगासने तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करावीत.
• लसीकरण (Vaccination): आजार होऊ नये म्हणून, त्यांचा प्रतिबंध म्हणून लसीकरण करून घेणे महत्त्वाचे आहे. लसीकरण तक्ता मिळवून अभ्यास करा.

जेनेरिक औषधे (Generic Medicines)

• व्याख्या: जेनेरिक औषधे यांना सामान्य औषधे असेही म्हणतात.
• निर्मिती व वितरण: या औषधांची निर्मिती व वितरण कोणत्याही पेटंटशिवाय केली जाते.
• दर्जा: ही औषधे ब्रँडेड औषधांच्या समकक्ष व त्याच दर्जाची असतात.
• किंमत:
• जेनेरिक औषध तयार करताना त्या औषधातील घटकांचे प्रमाण किंवा त्या औषधांचा फॉर्म्युला तयार मिळत असल्यामुळे संशोधनावरील खर्च वाचतो.
• त्यामुळे जेनेरिक औषधांची किंमत ब्रँडेड औषधांच्या किमतीपेक्षा तुलनेने खूप कमी असते.
• महत्त्व:
• पंतप्रधान जन औषध योजना (1 जुलै 2015): भारत सरकारने उत्तम दर्जाची औषधे कमी किमतीत जनतेला उपलब्ध करून देण्यासाठी ही योजना जाहीर केली. यासाठी 'जन औषधी स्टोअर्स' सुरू करण्यात आलेली आहेत.
• भारतीय कंपन्या मोठ्या प्रमाणावर जेनेरिक औषधांची निर्यात करतात, परंतु देशात मात्र ब्रँडेड कंपनीच्या नावानेच जास्त किमतीला औषधे विकतात.
• अमेरिकेत 80% जेनेरिक औषधांचा वापर केला जातो, त्यामुळे औषधांवरील शेकडो अब्ज रुपये वाचविले जातात.
• माहिती संप्रेषण तंत्रज्ञान: Healthkart व Jan Samadhan या मोबाईल ॲपच्या साहाय्याने जेनेरिक औषधे सहज मिळवता येतात.

रक्तदान (Blood Donation)

• महत्त्व:
• रक्तदात्याचे एक युनिट रक्तदान एका वेळेला किमान तीन रुग्णांची गरज पूर्ण करते (उदा. तांबड्या पेशी, पांढऱ्या पेशी, रक्तबिंबिका).
• एका वर्षात चारदा रक्तदान केल्यास 12 रुग्णांचे प्राण वाचवता येतात.
• जागतिक रक्तदान दिन: 14 जून.

नेत्रदान (Eye Donation)

• महत्त्व:
• मृत्यूनंतर नेत्रदान करता येते.
• त्यामुळे अंध व्यक्तींना दृष्टी मिळू शकते.

आरोग्य दिनविशेष

• 7 एप्रिल: जागतिक आरोग्य दिन.
• 14 जून: जागतिक रक्तदान दिन.
• 29 सप्टेंबर: जागतिक हृदय दिन.
• 14 नोव्हेंबर: जागतिक मधुमेह दिन.