Maharashtra · Class 8 · 🔬 Science · Chapter 18
परिसंस्था
परिसंस्थाजैविक घटकअजैविक घटकभू-परिसंस्थाजलीय परिसंस्थाअन्नसाखळी
या प्रकरणात परिसंस्थेची संकल्पना, तिचे विविध प्रकार (भू-परिसंस्था, जलीय परिसंस्था), आणि त्यातील जैविक व अजैविक घटकांचे परस्परसंबंध स्पष्ट केले आहेत. गवताळ प्रदेश, जंगल आणि जलीय परिसंस्थेतील अन्नसाखळी व अन्नजाळे यावरही प्रकाश टाकला आहे. मानवी हस्तक्षेपामुळे परिसंस्थेवर होणारे नकारात्मक परिणाम, जसे की लोकसंख्या वाढ, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, पर्यटन आणि युद्धे यामुळे होणारा ऱ्हास यावरही चर्चा केली आहे. हे प्रकरण पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी परिसंस्थेचे संरक्षण का महत्त्वाचे आहे, हे समजून घेण्यास मदत करते.
परिसंस्थेची ओळख आणि इतिहास
परिसंस्था (Ecosystem) ही संकल्पना पर्यावरणाच्या भौतिक आणि जीवशास्त्रीय घटकांच्या परस्परसंबंधांचे वर्णन करते.
- इतिहास:
- 1930 साली रॉय क्ॅफाम यांनी 'Ecosystem' ही संज्ञा सुचवली.
- 1935 साली ए.जी. टानसले यांनी ही संज्ञा सर्वप्रथम प्रचारात आणली.
- परिसंस्थेला जैविक समुदाय (Biotic community) असेही म्हणतात.
- वैशिष्ट्ये:
- जीवावरणात अनेक परिसंस्था कार्यरत असतात.
- त्यांच्या सभोवतालच्या पर्यावरणावर आधारित त्यांचे कार्य वैशिष्ट्यपूर्ण असते.
- पृथ्वीवरील परिसंस्था जरी स्वतंत्र दिसत असल्या तरी त्या प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षरीत्या एकमेकांशी जोडलेल्या असतात.
- परिसंस्थेचे प्रकार त्यांच्या कार्यप्रणालीनुसार आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनानुसार ठरतात.
व्याख्या
परिसंस्था (Ecosystem): सजीव आणि त्यांच्या सभोवतालचे निर्जीव घटक यांच्यातील आंतरक्रिया व परस्परसंबंधांमधून तयार होणारी एक कार्यात्मक व्यवस्था.
महत्त्वाची नोंद
पृथ्वी ही स्वतः एक विस्तीर्ण परिसंस्था आहे.
बायोमस आणि त्याचे प्रकार
- बायोमस (Biomes): पृथ्वीवरील काही भागांत बऱ्याच मोठ्या क्षेत्रातील हवामान व अजैविक घटक सर्वसाधारणपणे सारखे असतात. त्या भागात राहणाऱ्या सजीवांमध्ये सारखेपणा आढळतो. त्यामुळे एका विशिष्ट स्वरूपाची परिसंस्था बऱ्याच मोठ्या क्षेत्रात तयार होते, अशा मोठ्या परिसंस्थांना 'बायोमस' असे म्हणतात.
- बायोमसमध्ये अनेक छोट्या परिसंस्थांचा समावेश असतो.
- पृथ्वीवरील बायोमसचे मुख्य प्रकार:
- भू-परिसंस्था (Land Biomes): जमिनीवर अस्तित्वात येणाऱ्या परिसंस्था.
- जलीय परिसंस्था (Aquatic Biomes): पाण्यामध्ये अस्तित्वात येणाऱ्या परिसंस्था.
- भू-परिसंस्थांची उदाहरणे:
- गवताळ प्रदेशातील परिसंस्था
- सदाहरित जंगलातील परिसंस्था
- उष्ण वाळवंटातील परिसंस्था
- बर्फाळ प्रदेशातील परिसंस्था
- तैगा प्रदेशातील परिसंस्था
- विषुववृत्तीय वर्षावनांची परिसंस्था
लक्षात ठेवा
अजैविक घटकांचे वितरण भूतलावर असमान असल्यामुळे वेगवेगळ्या प्रकारच्या भू-परिसंस्था निर्माण झाल्या आहेत.
भू-परिसंस्था: गवताळ प्रदेशातील परिसंस्था
- वैशिष्ट्ये:
- ज्या प्रदेशात मोठमोठी झाडे वाढवण्यासाठी पुरेसा पाऊस नसतो, तिथे गवताळ प्रदेश तयार होतात.
- या परिसंस्थेत गवताची मोठ्या प्रमाणात वाढ होते.
- मोठा उन्हाळा आणि माफक पाऊस यामुळे खुरट्या वनस्पतींची वाढ होते.
- जैविक घटक:
- उत्पादक: गवत (उदा. गाजरगवत, कुसळी, हरळी), खुरट्या वनस्पती.
- प्राथमिक भक्षक (शाकाहारी): शेळी, मेंढी, जिराफ, झेब्रा, हत्ती, हरिण, चितळ, ससा.
- द्वितीयक भक्षक (मांसाहारी): साप, पक्षी (काही), कोल्हा, लांडगा.
- तृतीयक भक्षक (उच्च मांसाहारी): वाघ, सिंह, तरस, गिधाड, घार.
- विघटक: विविध सूक्ष्मजीव (बुरशी, जीवाणू - उदा. फुजरियम, अस्परजिलस).
- अजैविक घटक: माती, पाणी, हवा, सूर्यप्रकाश, तापमान, पर्जन्यमान.
टीप
गवताळ प्रदेशातील अन्नसाखळीचे उदाहरण देऊन उत्पादक, प्राथमिक, द्वितीयक आणि तृतीयक भक्षक स्पष्ट करा.
भू-परिसंस्था: जंगलातील परिसंस्था
- वैशिष्ट्ये:
- ही एक निसर्गनिर्मित परिसंस्था आहे.
- जंगलामध्ये विविध प्रकारचे प्राणी आणि वृक्ष एकाच ठिकाणी आढळतात.
- अजैविक घटकांमध्ये जमिनीत व हवेत असणारे सेंद्रिय, असेंद्रिय घटक, हवामान, तापमान, पर्जन्यमान हे घटक वेगवेगळ्या प्रमाणात आढळतात.
- जैविक घटक:
- उत्पादक: विविध वृक्ष (उदा. डिपटेरोकार्पस, साग, देवदार, चंदन), झुडपे, वेली.
- प्राथमिक भक्षक (शाकाहारी): मुंगी, नाकतोडा, कोळी, फुलपाखरे, हरिण, ससा, हत्ती.
- द्वितीयक भक्षक (मांसाहारी): साप, पक्षी, सरडे, कोल्हा, लांडगा.
- तृतीयक भक्षक (उच्च मांसाहारी): वाघ, ससाणा, चित्ता, सिंह.
- विघटक: अस्परजिलस, पॉलिकॉर्पस, विविध जीवाणू व बुरशी.
- अजैविक घटक: माती, खडक, पाणी, हवा, सूर्यप्रकाश, तापमान, आर्द्रता, पर्जन्यमान.
महत्त्वाची नोंद
जंगलातील परिसंस्था ही जैवविविधतेने समृद्ध असते.
जलीय परिसंस्था
- पृथ्वीवर 71% भूभाग पाण्याने व्यापलेला असल्यामुळे जलीय परिसंस्थांचा अभ्यास महत्त्वाचा आहे.
- नैसर्गिक परिसंस्थेत जलपरिसंस्था अभिक्षेत्रीय दृष्टीने जास्त व्यापक आहे.
- जलीय परिसंस्थेचे मुख्य प्रकार:
- गोड्या पाण्यातील परिसंस्था: नदी, तळे, सरोवर.
- खाऱ्या पाण्यातील परिसंस्था: सागर, महासागर.
- खाडी परिसंस्था: नदी आणि समुद्राचे पाणी मिसळते ती जागा.
अ. गोड्या पाण्यातील परिसंस्था
- उदाहरणे: नदी, तळे, सरोवर.
- ऊर्जा संक्रमण: नदीद्वारे व पाण्याच्या प्रवाहाद्वारे ऊर्जा संक्रमण होते.
- विघटक: जलभागाच्या तळावर असंख्य विघटक (जीवाणू, बुरशी) असतात. ते वनस्पती व प्राण्यांच्या मृत शरीरावर विघटनाचे कार्य करून त्यांचे अजैविक घटकांत रूपांतर करतात.
- जैविक घटक (तळे/सरोवराचे उदाहरण):
- उत्पादक: पाणवनस्पती (उदा. युलोथ्रिकस, हायड्रिला, अझोला, निटेला, टायफा, पिस्टीया, इकॉर्निया), शैवाल.
- प्राथमिक भक्षक: पाणकीटक, गोगलगाय, ॲनेलिड्स, लहान मासे (काही).
- द्वितीयक भक्षक: मोठे मासे, बेडूक, साप, बगळे.
- तृतीयक भक्षक: मगर, मोठे पक्षी (उदा. बगळे, करकोचे).
- विघटक: जीवाणू, बुरशी.
ब. खाऱ्या पाण्यातील सागरी परिसंस्था (Marine Ecosystem)
- वैशिष्ट्ये:
- या परिसंस्थेत सागरी वनस्पतींची वाढ होते (उदा. शैवाल).
- उथळ भागात शैवालावर उपजीविका करणारे लहान मासे, झिंगे मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
- सागराच्या मध्यभागी कमी प्रमाणात जलचर आढळतात.
- समुद्रात पोषकद्रव्ये मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
- सागर तळावर विघटकांची संख्या जास्त असते.
- जैविक घटक:
- उत्पादक: विविध प्रकारचे शैवाल (Phytoplankton), सागरी वनस्पती.
- प्राथमिक भक्षक: लहान मासे, झिंगे, क्रस्टेशियन्स (Zooplankton).
- द्वितीयक भक्षक: मोठे मासे, सील, पेंग्विन.
- तृतीयक भक्षक: शार्क, व्हेल (मांसाहारी), डॉल्फिन.
- विघटक: मृत वनस्पती, मृत प्राणी व टाकाऊ पदार्थांवर विघटनाचे कार्य करणारे सूक्ष्मजीवाणू व बुरशी.
लक्षात ठेवा
खाडी परिसंस्था ही गोड्या आणि खाऱ्या पाण्याच्या मिश्रणामुळे एक अद्वितीय परिसंस्था तयार करते, जिथे विशिष्ट प्रकारचे जीव आढळतात.
मानवी हस्तक्षेपामुळे परिसंस्थेचा ऱ्हास
- मानवी विविध कृतींचा परिसंस्थांच्या कार्यावर घातक परिणाम होतो, ज्यामुळे परिसंस्थेचा ऱ्हास होतो.
- ऱ्हासाची कारणे:
- लोकसंख्यावाढ व संसाधनांचा वाढलेला वापर:
- मानव परिसंस्थेतील 'भक्षक' गटात मोडतो.
- लोकसंख्यावाढीमुळे मानवाने गरजा भागवण्यासाठी निसर्गाकडून बेसुमार साधनसंपत्ती वापरली.
- जीवनशैलीतील बदलांमुळे किमान गरजेपेक्षा अधिक मागणी वाढली, ज्यामुळे परिसंस्थांवर ताण वाढला आणि टाकाऊ पदार्थांचे प्रमाण वाढले.
- शहरीकरण:
- वाढत्या शहरीकरणामुळे घरबांधणी व पायाभूत सुविधांसाठी शेतीत जमीन, दलदलीचा भाग, पाणथळीचे क्षेत्र, जंगले व गवताळ प्रदेशाचा वापर होतो.
- यामुळे परिसंस्था पूर्णपणे बदलतात किंवा नष्ट होतात.
- औद्योगिकीकरण आणि वाहतूक:
- औद्योगिकीकरणासाठी लागणारा कच्चा माल नैसर्गिक जंगले तोडून मिळवला जातो, ज्यामुळे जंगलांचा नाश होतो.
- वाहतुकीत वाढ झाल्याने रस्ते, रेल्वेमार्गांचे जाळे जंगलातून किंवा पाणथळ जागांवर पसरवले जाते, ज्यामुळे परिसंस्थेची हानी होते.
- पर्यटन:
- निसर्गनिरीक्षण, मनोरंजन व देवदर्शनासाठी पर्यटक निसर्गरम्य परिसरात येतात.
- पर्यटकांसाठी पायाभूत सुविधा निर्माण केल्या जातात, ज्यामुळे स्थानिक परिसंस्थेवर अतिरिक्त ताण येतो व तिची हानी होते.
- मोठी धरणे:
- धरणांमुळे मोठ्या प्रमाणात जमीन पाण्याखाली जाते, ज्यामुळे जंगले किंवा गवताळ प्रदेशांचे जलीय परिसंस्थेत रूपांतर होते.
- धरणांमुळे नदीचा खालच्या बाजूचा पाण्याचा प्रवाह कमी होतो, ज्यामुळे वाहत्या पाण्यातील परिसंस्था नष्ट होतात.
- युद्धे:
- जमीन, पाणी, खनिजसंपत्ती किंवा आर्थिक-राजकीय कारणांमुळे होणाऱ्या युद्धात बॉम्बवर्षाव-सुरुंग स्फोट होतात.
- यामुळे नैसर्गिक परिसंस्थांमध्ये मोठे बदल होतात किंवा त्या नष्ट होतात.
- नैसर्गिक आपत्ती (उदा. भूकंप, ज्वालामुखी, महापूर, दुष्काळ) आणि मानवी हस्तक्षेपामुळे काही परिसंस्थांचे रूपांतर होते, ऱ्हास होतो किंवा त्या समूळ नष्ट होतात.
- महत्त्व: नैसर्गिक परिसंस्था जीवावरणातील संतुलन राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात, म्हणून त्यांचे संरक्षण करणे महत्त्वाचे आहे.
गैरसमज
परिसंस्थेतील ऱ्हासाची कारणे देताना केवळ प्रदूषण हा एकच मुद्दा न लिहिता, लोकसंख्यावाढ, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण, पर्यटन, धरणे आणि युद्धे यांसारख्या विविध मानवी कृतींचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे.
टीप
'मोठ्या धरणांमुळे परिसंस्था नष्ट होतात' यावर शास्त्रीय कारणे देण्यासाठी प्रश्न येऊ शकतो. धरणांमुळे होणारे भूभागाचे रूपांतर आणि नदीच्या प्रवाहातील बदल स्पष्ट करा.
