àW‘: nmR>:
प्रथमः पाठः हा अध्याय संस्कृत व्याकरणातील काही मूलभूत संकल्पनांचा परिचय करून देतो. यात क्रियापदांची विविध रूपे, कारक आणि त्यांच्या संबंधित विभक्ती, तसेच पूर्वकालवाचक अव्यये (त्वान्त आणि ल्यबन्त) आणि हेत्वर्थक अव्यये (तुमन्त) यांचा समावेश आहे. हा अध्याय विद्यार्थ्यांना संस्कृत वाक्यरचना आणि क्रियापदांचा योग्य वापर समजून घेण्यास मदत करतो, ज्यामुळे त्यांना संस्कृत भाषा अधिक प्रभावीपणे वापरता येते. कथा आणि उदाहरणांद्वारे या संकल्पना स्पष्ट केल्या आहेत.
क्रियापदांची ओळख: परस्मैपद आणि आत्मनेपद
संस्कृतमध्ये क्रियापदांचे मुख्यत्वे दोन प्रकार आहेत: परस्मैपद आणि आत्मनेपद.
- परस्मैपद क्रियापदे: ज्या क्रियापदांचे फळ दुसऱ्यासाठी असते, ती परस्मैपद क्रियापदे. उदा.
गच्छति(जातो),पठति(वाचतो). - आत्मनेपद क्रियापदे: ज्या क्रियापदांचे फळ स्वतःसाठी असते, ती आत्मनेपद क्रियापदे. उदा.
रमते(रममाण होतो),लभते(मिळवतो).
लकार (काळ आणि अर्थ)
या अध्यायात मुख्यत्वे लट्लकार (वर्तमानकाळ) आणि लङ्लकार (भूतकाळ) यांचा अभ्यास केला आहे.
लट्लकार (वर्तमानकाळ)
| पुरुष | परस्मैपद (उदा. गम् - गच्छ्) | आत्मनेपद (उदा. रम्) | | :------- | :------------------------ | :------------------ | | प्रथम पुरुष | गच्छति, गच्छतः, गच्छन्ति | रमते, रमेते, रमन्ते | | मध्यम पुरुष | गच्छसि, गच्छथः, गच्छथ | रमसे, रमेथे, रमध्वे | | उत्तम पुरुष | गच्छामि, गच्छावः, गच्छामः | रमे, रमावहे, रमामहे |
लङ्लकार (भूतकाळ)
| पुरुष | परस्मैपद (उदा. गम् - गच्छ्) | आत्मनेपद (उदा. रम्) | | :------- | :------------------------ | :------------------ | | प्रथम पुरुष | अगच्छत्, अगच्छताम्, अगच्छन् | अरमत, अरमेताम्, अरमन्त | | मध्यम पुरुष | अगच्छः, अगच्छतम्, अगच्छत | अरमथाः, अरमेथाम्, अरमध्वम् | | उत्तम पुरुष | अगच्छम्, अगच्छाव, अगच्छाम | अरमे, अरमावहि, अरमामहि |
लङ्लकारात क्रियापदाच्या आधी 'अ' (अडागम) लागतो.
उदाहरणार्थ:
- सः गच्छति (तो जातो) -> सः अगच्छत् (तो गेला)
- ते रमन्ते (ते रममाण होतात) -> ते अरमन्त (ते रममाण झाले)
क्रियापदांची विविध रूपे
- अभिनीयति (अभिनय करतो)
- दर्शयति (दाखवतो)
- खनति (खणतो)
- उत्प्लवते (उडी मारतो)
- प्रक्षालयति (धुतो)
- पुटीकरोति (घडी करतो)
- मथति/मथ्नाति (मंथन करतो)
- लम्बते (लटकतो/चढतो)
- निष्पीडयति (पिळतो)
- अवसर्पति (सरपटतो)
- सीव्यति (शिवतो)
- टङ्कयति (ठोकतो)
- आलिखति (चित्र काढतो)
- शृणोति (ऐकतो)
- कासते (खोकतो)
- जृम्भते (जांभई देतो)
- जिघ्रति (वास घेतो)
- निष्कासयति (बाहेर काढतो)
- भिनत्ति (तोडतो)
- कर्षति (ओढतो)
संस्कृतमध्ये प्रत्येक क्रियापदाचे परस्मैपद आणि आत्मनेपद असे दोन्ही प्रकार असू शकतात, किंवा केवळ एकच प्रकार असू शकतो. हे धातूच्या गणानुसार ठरते.
कारक आणि विभक्ती
वाक्यातील क्रियापदाशी ज्या शब्दांचा प्रत्यक्ष संबंध असतो, त्यांना कारक म्हणतात. संस्कृतमध्ये सहा कारक आहेत आणि प्रत्येक कारकासाठी विशिष्ट विभक्ती वापरली जाते. षष्ठी विभक्तीचा क्रियापदाशी थेट संबंध नसल्याने ती कारक मानली जात नाही.
| कारक | विभक्ती | उदाहरण
