Maharashtra · Class 9 · 📘 Sanskrit · Chapter 11
Sanskrit Grammar, Literature, and Vocabulary
व्यंजनांत नामेसर्वनामेधातूंचे द्वितीय समूहकर्तृवाच्य आणि कर्मवाच्यविभक्ति-तत्पुरुष समासक्त आणि क्तवतु प्रत्यय
हा अध्याय संस्कृत व्याकरण, साहित्य आणि शब्दसंग्रहाच्या महत्त्वाच्या पैलूंवर लक्ष केंद्रित करतो. यात व्यंजनांत नामे, सर्वनामे, क्रियापदांचे द्वितीय समूह (धातू), कर्तृवाच्य आणि कर्मवाच्य प्रयोग, समास, 'क्त' आणि 'क्तवतु' प्रत्ययांत रूपे, तसेच 'चित्' आणि 'चन' या अव्ययांचा वापर यांसारख्या संकल्पनांचा समावेश आहे. याव्यतिरिक्त, 'मनोराज्यस्य फलम्' आणि 'स्वागतं तपोधनायाः' या कथांमधून नैतिक मूल्ये आणि सुभाषिते शिकवली जातात. हा अध्याय विद्यार्थ्यांना संस्कृत भाषेची सखोल माहिती देतो आणि त्यांची भाषा कौशल्ये विकसित करण्यास मदत करतो.
सरमा संवादः: कर्तव्यनिष्ठा आणि त्याग
सरमा संवाद हा ऋग्वेदातील एका कथेवर आधारित आहे, जिथे देवशुनी सरमा इंद्राच्या गाई शोधण्यासाठी वलांकडे जाते. ही कथा कर्तव्यनिष्ठा, त्याग आणि निष्ठेचे महत्त्व दर्शवते.
- कथेचा सारांश:
- इंद्राच्या गाई वलांनी चोरल्या होत्या. इंद्र सरमेला त्या शोधायला पाठवतो.
- सरमा गाईंचा शोध घेत वलांच्या गुहेत पोहोचते.
- वला तिला लोभ दाखवून थांबवण्याचा प्रयत्न करतात (दूध, दही, तूप देण्याचे आमिष).
- सरमा त्यांचा प्रस्ताव धुडकावून लावते आणि स्वतःला इंद्राची सेविका म्हणते.
- वला तिला शिवीगाळ करतात, पण सरमा दुर्लक्ष करते.
- ती इंद्राला गाई सापडल्याची बातमी देण्यासाठी परत जाते.
- मुख्य पात्रे:
- सरमा: इंद्राची निष्ठावान देवशुनी (कुत्री), कर्तव्यनिष्ठ आणि निर्लोभी.
- वलाः: गाई चोरणारे राक्षस, लोभी आणि कपटी.
- इंद्रः: देवांचा राजा, ज्याच्या गाई चोरल्या जातात.
- महत्वाचे मुद्दे:
- सरमेची कर्तव्यनिष्ठा आणि स्वामीभक्ती.
- लोभावर विजय मिळवणे.
- निंदेला महत्त्व न देणे.
- कठीण परिस्थितीतही आपले ध्येय साध्य करणे.
- शब्दार्थ (महत्वाचे):
- गाधम् = अगाधम् (खोल)
- पृथुलभ्रंसा = अतीव वेगेन (अतिशय वेगाने)
- वलम् = पणीनाम् अपरं नाम (पणींचे दुसरे नाव)
- जारु = क्षुद्रान्नम् (हलके अन्न)
- मघवान् = इंद्रः (इंद्र)
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- सरमेच्या कर्तव्यनिष्ठेवर आधारित प्रश्न.
- कथेतील पात्रांचे स्वभावविशेष.
- कथेतील नैतिक मूल्ये.
विसर्ग संधीचे नियम (अवग्रह आणि ओकार)
विसर्ग संधी हा संस्कृत व्याकरणातील एक महत्त्वाचा भाग आहे. यामध्ये विसर्गाचे (ः) वेगवेगळ्या परिस्थितीत बदल होतात.
- अवग्रहसहित ओकाररूप विसर्ग:
- जेव्हा विसर्गाच्या (ः) आधी 'अ' स्वर असतो आणि विसर्गाच्या नंतरही 'अ' स्वर येतो, तेव्हा विसर्गाचा 'ओ' होतो आणि नंतरचा 'अ' अवग्रहामध्ये (ऽ) बदलतो.
- नियम: अः + अ = ओऽ
- उदाहरणे:
- शिवः + अहम् = शिवोऽहम्
- कः + अहम् = कोऽहम्
- सः + अहम् = सोऽहम्
- विसर्गाचा लोप (अविद्वारी विसर्ग):
- जेव्हा विसर्गाच्या (ः) आधी 'अ' किंवा 'आ' सोडून इतर कोणताही स्वर असतो आणि विसर्गाच्या नंतर कोणताही स्वर किंवा मृदू व्यंजन (वर्गातील तिसरे, चौथे, पाचवे व्यंजन, य, र, ल, व, ह) येते, तेव्हा विसर्गाचा लोप होतो.
- नियम: अ/आ सोडून इतर स्वर + ः + स्वर/मृदू व्यंजन = विसर्गाचा लोप
- उदाहरणे:
- एरंडः + अपि = एरंडोऽपि (येथे 'अ' नंतर 'अ' असल्याने ओकार-अवग्रह)
- मशकः + अपि = मशकोऽपि
- खद्योतः + अपि = खद्योतोऽपि
- कवयः + कथम् = कवयः कथम् (येथे 'अ' नंतर 'क' हे कठोर व्यंजन असल्याने विसर्गात बदल नाही)
- विसर्गाचा 'स्' किंवा 'र्' होणे:
- जेव्हा विसर्गाच्या (ः) आधी 'अ' किंवा 'आ' सोडून इतर कोणताही स्वर असतो आणि विसर्गाच्या नंतर 'र्' येतो, तेव्हा विसर्गाचा 'र्' होतो.
- जेव्हा विसर्गाच्या (ः) आधी 'अ' किंवा 'आ' सोडून इतर कोणताही स्वर असतो आणि विसर्गाच्या नंतर कठोर व्यंजन (क, ख, प, फ) येते, तेव्हा विसर्गाचा 'स्' होतो.
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- विसर्ग संधीचे नियम आणि त्यांची उदाहरणे.
- दिलेल्या शब्दांचा संधी विग्रह करणे किंवा संधी करणे.
व्यंजनान्त नामे (Consonant-ending Nouns)
संस्कृतमध्ये नामांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: स्वरांत (स्वरानी शेवट होणारे) आणि व्यंजनान्त (व्यंजनानी शेवट होणारे). व्यंजनान्त नामे ही लिंगानुसार (पुंल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग) आणि विभक्तीनुसार (प्रथमा ते संबोधन) वेगवेगळी रूपे धारण करतात.
- व्यंजनान्त नामांची ओळख:
- ज्या शब्दांच्या शेवटी व्यंजन येते, त्यांना व्यंजनान्त नामे म्हणतात. उदा. मृत् (त्), सरित् (त्), जगत् (त्), चन्द्रमस् (स्), दिश (श्), प्रावृष् (ष्), वणिज् (ज्), वाच (च्), भूभृत् (त्), राजन् (न्), गिर् (र्), विरुध् (ध्), सुहृद् (द्).
- महत्त्वाची व्यंजनान्त नामे आणि त्यांचे लिंग:
- 'त्' कारान्त:
- पुंल्लिंग: मृत्, भूभृत्, महीभृत्, क्षमाभृत्, दिनकृत्, विश्वजित्, इन्द्रजित्.
- स्त्रीलिंग: सरित्, तडित्, योषित्, विद्युत्.
- नपुंसकलिंग: जगत्, वियत्.
- 'स्' कारान्त:
- पुंल्लिंग: चन्द्रमस्, दुर्वासस्, वेधस्, वनाौकसस्, दिवाौकसस्, नचिकेतस्, वाजिवासस्.
- स्त्रीलिंग: अप्सरस्, उषस्.
- नपुंसकलिंग: पयस्, तपस्, अम्भस्, तेजस्, ओजस्, नभस्, यशस्, स्रोतस्, तमस्, मनस्, वयस्, वासस्, सरस्, नमस्, चेतस्.
- 'द्'/'ध्' कारान्त:
- पुंल्लिंग: सुहृद्.
- स्त्रीलिंग: संपद्, विरुध्.
- व्यंजनान्त नामांची रूपे (उदाहरणांसह):
- मृत् (त् कारान्त पुंल्लिंग):
- प्रथमा: मृत्, मृताौ, मृतः
- द्वितीया: मृत्, मृताौ, मृतः
- तृतीया: मृता, मृद्भ्याम्, मृद्भिः
- चतुर्थी: मृते, मृद्भ्याम्, मृद्भ्यः
- पञ्चमी: मृत्तः, मृद्भ्याम्, मृद्भ्यः
- षष्ठी: मृत्तः, मृतोः, मृताम्
- सप्तमी: मृति, मृतोः, मृत्सु
- संबोधनम्: हे मृत्/द्, हे मृताौ, हे मृत्तः
- सरित् (त् कारान्त स्त्रीलिंग):
- प्रथमा: सरित्, सरिताौ, सरितः
- द्वितीया: सरितम्, सरिताौ, सरितः
- तृतीया: सरिता, सरिद्भ्याम्, सरिद्भिः
- चतुर्थी: सरिते, सरिद्भ्याम्, सरिद्भ्यः
- पञ्चमी: सरितः, सरिद्भ्याम्, सरिद्भ्यः
- षष्ठी: सरितः, सरितोः, सरिताम्
- सप्तमी: सरिति, सरितोः, सरित्सु
- संबोधनम्: हे सरित्-द्, हे सरिताौ, हे सरितः
- जगत् (त् कारान्त नपुंसकलिंग):
- प्रथमा: जगत्, जगती, जगन्ति
- द्वितीया: जगत्, जगती, जगन्ति
- तृतीया: जगता, जगद्भ्याम्, जगद्भिः
- चतुर्थी: जगते, जगद्भ्याम्, जगद्भ्यः
- पञ्चमी: जगत्तः, जगद्भ्याम्, जगद्भ्यः
- षष्ठी: जगत्तः, जगत्तोः, जगताम्
- सप्तमी: जगति, जगत्तोः, जगत्सु
- संबोधनम्: हे जगत्, हे जगती, हे जगन्ति
- चन्द्रमस् (स् कारान्त पुंल्लिंग):
- प्रथमा: चन्द्रमाः, चन्द्रमसौ, चन्द्रमसः
- द्वितीया: चन्द्रमसम्, चन्द्रमसौ, चन्द्रमसः
- तृतीया: चन्द्रमसा, चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभिः
- चतुर्थी: चन्द्रमसे, चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभ्यः
- पञ्चमी: चन्द्रमसः, चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभ्यः
- षष्ठी: चन्द्रमसः, चन्द्रमसोः, चन्द्रमसां
- सप्तमी: चन्द्रमसि, चन्द्रमसोः, चन्द्रमःसु/चन्द्रमस्सु
- संबोधनम्: हे चन्द्रमाः, हे चन्द्रमसौ, हे चन्द्रमसः
- अप्सरस् (स् कारान्त स्त्रीलिंग):
- प्रथमा: अप्सराः, अप्सरसौ, अप्सरसः
- द्वितीया: अप्सरसम्, अप्सरसौ, अप्सरसः
- तृतीया: अप्सरसा, अप्सरोभ्याम्, अप्सरोभिः
- चतुर्थी: अप्सरसे, अप्सरोभ्याम्, अप्सरोभ्यः
- पञ्चमी: अप्सरसः, अप्सरोभ्याम्, अप्सरोभ्यः
- षष्ठी: अप्सरसः, अप्सरसोः, अप्सरसां
- सप्तमी: अप्सरसि, अप्सरसोः, अप्सरस्सु
- संबोधनम्: हे अप्सराः, हे अप्सरसौ, हे अप्सरसः
- पयस् (स् कारान्त नपुंसकलिंग):
- प्रथमा: पयः, पयसी, पयांसि
- द्वितीया: पयः, पयसी, पयांसि
- तृतीया: पयसा, पयोभ्याम्, पयोभिः
- चतुर्थी: पयसे, पयोभ्याम्, पयोभ्यः
- पञ्चमी: पयसः, पयोभ्याम्, पयोभ्यः
- षष्ठी: पयसः, पयसोः, पयसां
- सप्तमी: पयसि, पयसोः, पयःसु/पयस्सु
- संबोधनम्: हे पयः, हे पयसी, हे पयांसि
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- दिलेल्या शब्दांचे लिंग ओळखणे.
- विभक्तीनुसार योग्य रूपे लिहिणे.
- तालिका पूर्ण करणे.
सर्वनामे (Pronouns)
संस्कृतमध्ये सर्वनामे ही नामांप्रमाणेच लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार बदलतात. 'सर्व' हे एक महत्त्वाचे सर्वनाम आहे, ज्याची रूपे तिन्ही लिंगांमध्ये वेगळी असतात. 'अन्य' आणि 'पर' ही सर्वनामे 'सर्व' शब्दाप्रमाणेच चालतात.
- 'सर्व' सर्वनामाची रूपे:
- पुंल्लिंग 'सर्व':
- प्रथमा: सर्वः
धातूंना द्वितीय समूह (Second Group of Verbs)
संस्कृतमध्ये धातूंचे (क्रियापदांचे मूळ रूप) दहा गण आहेत, जे त्यांच्या विकरण प्रत्ययानुसार विभागले जातात. पहिल्या समूहात 1, 4, 6, 10 गण येतात, ज्यांचे विकरण प्रत्यय अकारान्त (अ, य, अ, अय) असतात. दुसऱ्या समूहात 2, 3, 5, 7, 8, 9 गण येतात, ज्यांचे विकरण प्रत्यय भिन्न असतात.
- गण आणि विकरण प्रत्यय (द्वितीय समूह):
- गण 2 (अद्-गण): विकरण प्रत्यय नसतो (धातू + प्रत्यय). उदा. अस् (असणे) -> अस्ति.
- गण 3 (हु-गण): धातूचे द्वित्वरूप (धातूचे पहिले अक्षर दोनदा येते). उदा. दा (देणे) -> ददाति.
- गण 5 (सु-गण): विकरण 'नु'. उदा. शक् (शक्य असणे) -> शक्नोति.
- गण 7 (रुध्-गण): विकरण 'न' (धातूच्या शेवटी 'न' जोडला जातो). उदा. भुज् (खाणे) -> भुङ्क्ते.
- गण 8 (तन्-गण): विकरण 'उ'. उदा. कृ (करणे) -> करोति.
- गण 9 (क्री-गण): विकरण 'ना'. उदा. ज्ञा (जाणणे) -> जानाति.
- लकार प्रत्यय (सर्व गणांसाठी समान):
- परस्मैपद (वर्तमानकाळ - लट् लकार):
- प्रथम पुरुष: ति, तः, अन्ति
- मध्यम पुरुष: सि, थः, थ
- उत्तम पुरुष: मि, वः, मः
- आत्मनेपद (वर्तमानकाळ - लट् लकार):
- प्रथम पुरुष: ते, आते, अन्ते
- मध्यम पुरुष: से, आथे, ध्वे
- उत्तम पुरुष: ए, वहे, महे
- परस्मैपद (भूतकाळ - लङ् लकार):
- प्रथम पुरुष: त्, ताम्, अन्
- मध्यम पुरुष: ः, तम्, त
- उत्तम पुरुष: अम्, व, म
- आत्मनेपद (भूतकाळ - लङ् लकार):
- प्रथम पुरुष: त, आताम्, अत
- मध्यम पुरुष: थाः, आथाम्, ध्वम्
- उत्तम पुरुष: इ, वहि, महि
- परस्मैपद (आज्ञार्थ - लोट् लकार):
- प्रथम पुरुष: तु, ताम्, अन्तु
- मध्यम पुरुष: हि, तम्, त
- उत्तम पुरुष: आनि, आव, आम
- आत्मनेपद (आज्ञार्थ - लोट् लकार):
- प्रथम पुरुष: ताम्, आताम्, अन्ताम्
- मध्यम पुरुष: स्व, आथाम्, ध्वम्
- उत्तम पुरुष: ऐ, आवहै, आमहै
- परस्मैपद (विध्यर्थ - विधिलिङ् लकार):
- प्रथम पुरुष: यात्, याताम्, युः
- मध्यम पुरुष: याः, यातम्, यात
- उत्तम पुरुष: याम्, याव, याम
- आत्मनेपद (विध्यर्थ - विधिलिङ् लकार):
- प्रथम पुरुष: ईत, ईयाताम्, ईरन्
- मध्यम पुरुष: ईथाः, ईयाथाम्, ईध्वम्
- उत्तम पुरुष: ईय, ईवहि, ईमहि
- द्वितीय समूहातील धातूंची रूपे (उदाहरणांसह):
- अस् (2 प.प.):
- लट्: अस्ति, स्तः, सन्ति; असि, स्थः, स्थ; अस्मि, स्वः, स्मः
- लङ्: आसीत्, आस्ताम्, आसन्; आसीः, आस्तम्, आस्त; आसम्, आस्व, आस्म
- लोट्: अस्तु, स्ताम्, सन्तु; एधि, स्तम्, स्त; असानि, असाव, असाम
- विधिलिङ्: स्यात्, स्याताम्, स्युः; स्याः, स्यातम्, स्यात; स्याम्, स्याव, स्याम
- कृ (8 उ.प.):
- लट् (प.प.): करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति; करोषि, कुरुथः, कुरुथ; करोमि, कुर्वः, कुर्मः
- लट् (आ.प.): कुरुते, कुरुवाते, कुर्वते; कुरुषे, कुरुवाथे, कुरुध्वे; कुर्वै, कुर्वहे, कुर्महे
- लङ् (प.प.): अकरोत्, अकुरुताम्, अकुर्वन्; अकरोः, अकुरुतम्, अकुरुत; अकरवम्, अकुर्व, अकुर्म
- लङ् (आ.प.): अकुरुत, अकुरुवाताम्, अकुर्वत; अकुरुथाः, अकुरुवाथाम्, अकुरुध्वम्; अकुर्वि, अकुर्वहि, अकुर्महि
- लोट् (प.प.): करोतु, कुरुताम्, कुर्वन्तु; कुरु, कुरुतम्, कुरुत; करवाणि, करवाव, करवाम
- लोट् (आ.प.): कुरुताम्, कुरुवाताम्, कुर्वताम्; कुरुष्व, कुरुवाथाम्, कुरुध्वम्; करवै, करवावहै, करवामहै
- विधिलिङ् (प.प.): कुर्यात्, कुर्याताम्, कुर्युः; कुर्याः, कुर्यातम्, कुर्यात; कुर्याम्, कुर्याव, कुर्याम
- विधिलिङ् (आ.प.): कुर्वीत, कुर्वीयाताम्, कुर्वीरन्; कुर्वीथाः, कुर्वीयाथाम्, कुर्वीध्वम्; कुर्वीय, कुर्वीवहि, कुर्वीमहि
- शक् (5 प.प.):
- लट्: शक्नोति, शक्नुतः, शक्नुवन्ति; शक्नोषि, शक्नुथः, शक्नुथ; शक्नोमि, शक्नुवः, शक्नुमः
- लङ्: अशक्नोत्, अशक्नुताम्, अशक्नुवन्; अशक्नोः, अशक्नुतम्, अशक्नुत; अशक्नवम्, अशक्नुव, अशक्नुम
- लोट्: शक्नोतु, शक्नुताम्, शक्नुवन्तु; शक्नुहि, शक्नुतम्, शक्नुत; शक्नवानि, शक्नवाव, शक्नवाम
- विधिलिङ्: शक्नुयात्, शक्नुयाताम्, शक्नुयुः; शक्नुयाः, शक्नुयातम्, शक्नुयात; शक्नुयाम्, शक्नुयाव, शक्नुयाम
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- दिलेल्या धातूचे योग्य लकार, पुरुष आणि वचनानुसार रूपे ओळखणे.
- वाक्यांमध्ये योग्य क्रियापद रूपे भरणे.
कर्तृवाच्य आणि कर्मवाच्य (Active and Passive Voice)
संस्कृतमध्ये वाक्यांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: कर्तृवाच्य (Active Voice) आणि कर्मवाच्य (Passive Voice). हे दोन्ही प्रकार वाक्यातील प्रधानतेनुसार बदलतात.
- कर्तृवाच्य (कर्तरि प्रयोग):
- यामध्ये कर्ता प्रधान असतो.
- कर्त्याची विभक्ती: प्रथमा.
- कर्माची विभक्ती: द्वितीया.
- क्रियापद: कर्त्याच्या पुरुष आणि वचनानुसार.
- उदाहरण: बालकः ग्रन्थं पठति। (बालक ग्रंथ वाचतो.)
- कर्ता: बालकः (प्रथमा)
- कर्म: ग्रन्थम् (द्वितीया)
- क्रियापद: पठति (बालकः - प्रथम पुरुष एकवचन)
- कर्मवाच्य (कर्मणि प्रयोग):
- यामध्ये कर्म प्रधान असते.
- कर्त्याची विभक्ती: तृतीया.
- कर्माची विभक्ती: प्रथमा.
- क्रियापद: कर्माच्या पुरुष आणि वचनानुसार.
- कर्मवाच्य क्रियापदांची रचना: मूळ धातू + 'य' + आत्मनेपदीय प्रत्यय (लट्लकार).
- उदाहरण: बालकेन ग्रन्थः पठ्यते। (बालकाकडून ग्रंथ वाचला जातो.)
- कर्ता: बालकेन (तृतीया)
- कर्म: ग्रन्थः (प्रथमा)
- क्रियापद: पठ्यते (ग्रन्थः - प्रथम पुरुष एकवचन, आत्मनेपद)
- कर्मवाच्य क्रियापदांची काही उदाहरणे (लट्लकार):
- पा -> पायते (पिणे)
- ज्ञा -> ज्ञायते (जाणणे)
- ध्याै -> ध्यायते (ध्यान करणे)
- त्रै -> त्रायते (रक्षण करणे)
- मा -> मीयते (मोजणे)
- दा -> दीयते (देणे)
- जि -> जीयते (जिंकणे)
- चि -> चीयते (गोळा करणे)
- नी -> नीयते (नेणे)
- प्री -> प्रीयते (प्रेम करणे)
- गै -> गीयते (गाणे)
- श्रु -> श्रूयते (ऐकणे)
- स्तु -> स्तूयते (स्तुती करणे)
- कृ -> क्रियते (करणे)
- हृ -> ह्रियते (हरण करणे)
- तृ -> तीर्यते (पार करणे)
- स्मृ -> स्मर्यते (स्मरण करणे)
- नम् -> नम्यते (नमस्कार करणे)
- यम् -> यम्यते (नियंत्रित करणे)
- गम् -> गम्यते (जाणे)
- लिख् -> लिख्यते (लिहिणे)
- दृश् -> दृश्यते (पाहणे)
- खाद् -> खाद्यते (खाणे)
- पठ् -> पठ्यते (वाचणे)
- मुच् -> मुच्यते (सोडणे)
- पूज् -> पूज्यते (पूजा करणे)
- गण् -> गण्यते (मोजणे)
- कथ् -> कथ्यते (सांगणे)
- रच् -> रच्यते (रचना करणे)
- तड् -> ताड्यते (मारणे)
- चुर् -> चोर्यते (चोरणे)
- वृ -> वार्यते (निवडणे)
- दंश् -> दशते (चावणे)
- ग्रन्थ् -> ग्रथ्यते (गुंफणे)
- वद् -> उद्यते (बोलणे)
- वह -> उह्यते (वाहून नेणे)
- वप् -> उप्यते (पेरणी करणे)
- वच् -> उच्यते (बोलणे)
- हु -> हूयते (आहुती देणे)
- प्रछ् -> पृच्छ्यते (विचारणे)
- ग्रह -> गृह्यते (ग्रहण करणे)
- ब्रू -> उच्यते (बोलणे)
- 'सः दृश्यते' चा अर्थ:
- 'सः दृश्यते' म्हणजे 'तो पाहिला जातो' (इतरांकडून). याचा अर्थ 'तो पाहतो' असा होत नाही. उदा. (रामेण) सः दृश्यते = रामाकडून तो पाहिला जातो. येथे 'सः' हे कर्मपद आहे, कर्ता नाही.
- कर्मवाच्य क्रियापदांची रूपे (लट्लकार - 'दृश्' धातू):
- प्रथम पुरुष: दृश्यते, दृश्येते, दृश्यन्ते
- मध्यम पुरुष: दृश्यसे, दृश्येथे, दृश्यध्वे
- उत्तम पुरुष: दृश्ये, दृश्यावहे, दृश्यामहे
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- कर्तृवाच्य वाक्यांचे कर्मवाच्यात रूपांतर करणे आणि उलट.
- कर्मवाच्य क्रियापदांची रचना आणि त्यांचे उपयोग.
- वाक्यातील कर्ता, कर्म आणि क्रियापद ओळखणे.
समास (Compound Words) - विभक्ति-तत्पुरुषः
समास म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्दांना एकत्र जोडून एक नवीन अर्थपूर्ण शब्द तयार करणे. विभक्ति-तत्पुरुष समासात, पहिल्या पदाची विभक्ती लोप पावते आणि दुसरे पद प्रधान असते.
- विभक्ति-तत्पुरुष समासाची ओळख:
- या समासात, पहिले पद दुसऱ्या पदाशी एखाद्या विभक्तीने जोडलेले असते. समासिक शब्द बनवताना त्या विभक्तीचा लोप होतो.
- उदाहरण: वनं गताः = वनगताः (येथे 'वनम्' या द्वितीया विभक्तीचा लोप झाला).
- विभक्ति-तत्पुरुष समासाचे प्रकार आणि उदाहरणे:
- द्वितीया तत्पुरुषः:
- नियम: पहिले पद द्वितीया विभक्तीत असते.
- उत्तरपदे (महत्त्वाची): श्रित, आश्रित, गत, आपन्न, अतीत, प्राप्त.
- उदाहरणे:
- कृष्णाश्रितः = कृष्णम् आश्रितः (कृष्णाला आश्रय घेतलेला)
- शालागमनम् = शालां गमनम् (शाळेत जाणे)
- सुखापन्नः = सुखम् आपन्नः (सुख प्राप्त झालेला)
- तृतीया तत्पुरुषः:
- नियम: पहिले पद तृतीया विभक्तीत असते.
- उत्तरपदे (महत्त्वाची): संपन्न, रहित, हीन, विकल, वर्जित, युक्त, सदृश, आढ्य.
- उदाहरणे:
- धनसम्पन्नः = धनेन सम्पन्नः (धनाने संपन्न)
- बुद्धिहीनः = बुद्ध्या हीनः (बुद्धीने हीन)
- शर्करा मिश्रितः = शर्करया मिश्रितः (साखरेने मिसळलेले)
- चतुर्थी तत्पुरुषः:
- नियम: पहिले पद चतुर्थी विभक्तीत असते.
- उत्तरपदे (महत्त्वाची): अर्थम् (साठी).
- उदाहरणे:
- दानार्था = दानाय इति (दानासाठी)
- देशार्थम् = देशाय इति (देशासाठी)
- कुण्डलहिरण्यम् = कुण्डलाभ्याम् हिरण्यम् (कुण्डलांसाठी सोने)
- पञ्चमी तत्पुरुषः:
- नियम: पहिले पद पंचमी विभक्तीत असते.
- उत्तरपदे (महत्त्वाची): मुक्त, भीत, त्रात, पतित, रक्षित.
- उदाहरणे:
- भयमुक्तः = भयात् मुक्तः (भयापासून मुक्त)
- चोरभीतम् = चोरात् भीतम् (चोरापासून भयभीत)
- वृक्षपतितम् = वृक्षात् पतितम् (झाडावरून पडलेले)
- षष्ठी तत्पुरुषः:
- नियम: पहिले पद षष्ठी विभक्तीत असते.
- उत्तरपदे (महत्त्वाची): प्रिय, कृते.
- उदाहरणे:
- राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः (राजाचा पुरुष)
- दशरथपुत्रः = दशरथस्य पुत्रः (दशरथाचा पुत्र)
- पित्राज्ञा = पितुः आज्ञा (वडिलांची आज्ञा)
- सप्तमी तत्पुरुषः:
- नियम: पहिले पद सप्तमी विभक्तीत असते.
- उत्तरपदे (महत्त्वाची): कुशल, रत, प्रवीण, मग्न, व्यग्र, ख्यात, विदित, शौण्ड.
- उदाहरणे:
- कार्यकुशलः = कार्ये कुशलः (कार्यात कुशल)
- नृत्यनिपुणा = नृत्ये निपुणा (नृत्यात निपुण)
- गणिततज्ञः = गणिते तज्ञः (गणितात तज्ञ)
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- समस्त पदाचा विग्रह करणे आणि समासाचा प्रकार ओळखणे.
- विग्रह दिलेल्या शब्दांचे समस्त पद बनवणे.
- विभक्ति-तत्पुरुष समासाची उदाहरणे.
मनोराज्यस्य फलम् (The Fruit of Daydreaming) - कथा आणि श्लोक
हा भाग 'पञ्चतन्त्रम्' या प्रसिद्ध कथासंग्रहातील 'अपरीक्षितकारकम्' या तंत्रातील एक कथा आणि एक सुभाषित श्लोक सादर करतो. ही कथा दिवास्वप्न पाहण्याचे दुष्परिणाम आणि सुभाषित श्लोक जीवनातील अनिश्चितता दर्शवतो.
- मनोराज्यस्य फलम् (कथा):
- कथेचा सारांश: एका स्वभावकृपण नावाच्या भिक्षुकाला भिक्षा मागून मिळालेल्या सत्तूच्या पिठाने भरलेला कलश मिळतो. तो कलश भिंतीला टांगून खाली चटई पसरून झोपतो आणि दिवास्वप्न पाहतो. तो विचार करतो की दुर्भिक्ष पडल्यास हे पीठ विकून त्याला शंभर रुपये मिळतील. त्यातून तो दोन बकऱ्या विकत घेईल, त्यातून कळप तयार होईल, मग गाई, म्हशी, घोडे असे वाढत जातील. घोडे विकून खूप सोने मिळेल. सोन्याने तो चार खोल्यांचे घर बांधेल. मग एक श्रीमंत माणूस त्याला सुंदर कन्या देईल. त्यांना एक पुत्र होईल, ज्याचे नाव तो सोमशर्मा ठेवेल. एकदा सोमशर्मा रांगत त्याच्याजवळ येईल, तेव्हा तो पत्नीला 'बाळाला घे' असे सांगेल. ती ऐकणार नाही, तेव्हा तो रागाने काठीने तिला मारेल. असे विचार करत असताना तो खऱ्याखुऱ्या काठीने कलशाला मारतो आणि कलश फुटून पीठ सर्वत्र पसरते. तो पांढराफटक पडतो.
- बोध: अनागतवतीं चिन्ताम् असम्भाव्यां करोति यः। स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मेपिता यथा।। (जो न आलेल्या आणि अशक्य गोष्टींची चिंता करतो, तो सोमशर्म्याच्या वडिलांप्रमाणेच पांढराफटक पडतो.)
- पञ्चतन्त्रम्:
- अमरशक्ती राजाच्या अविवेकी पुत्रांना नीतिशास्त्र शिकवण्यासाठी विष्णुशर्मा पंडिताने रचलेल्या कथांचा संग्रह.
- पाच तंत्रे: मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकम्.
- प्रस्तुत कथा 'अपरीक्षितकारकम्' मधून घेतली आहे.
- सुभाषित श्लोक (कमळातील भ्रमराची कथा):
- श्लोक: रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः। इत्थं विचिन्तयति कोषगते द्विरफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार।।
- अर्थ: एका कमळाच्या कोषात अडकलेला भ्रमर विचार करतो, 'रात्र जाईल, सुंदर सकाळ होईल, सूर्य उगवेल, कमळाची शोभा फुलेल.' असे तो कमळात अडकलेला भ्रमर विचार करत असतानाच, अरेरे! एका हत्तीने ते कमळ मुळासकट उपटून टाकले.
- बोध: जीवनातील अनिश्चितता आणि नियतीची विचित्र गती.
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- कथेचा सारांश आणि त्यातून मिळणारा बोध.
- दिवास्वप्नांचे दुष्परिणाम.
- श्लोकाचा अर्थ आणि त्यातील अलंकार (जर असेल तर).
- पञ्चतंत्राविषयी माहिती.
विशेषण-विस्तारः (Expansion of Adjectives)
संस्कृतमध्ये विशेषण हे विशेष्याच्या लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार बदलते. हे विशेषणाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.
- विशेषण-विशेष्य संबंधाचा नियम:
- 'यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य। तल्लिङ्गं तद्वचनं सैव विभक्तिर्विशेषणस्यापि।।'
- याचा अर्थ, जे लिंग, जे वचन आणि जी विभक्ती विशेष्याची असते, तेच लिंग, तेच वचन आणि तीच विभक्ती विशेषणाचीही असते.
- उदाहरणे:
- धवलः चन्द्रः (पुंल्लिंग, प्रथमा, एकवचन) - धवलः (विशेषण), चन्द्रः (विशेष्य)
- धवलं चन्द्रम् (पुंल्लिंग, द्वितीया, एकवचन)
- धवलेण चन्द्रेण (पुंल्लिंग, तृतीया, एकवचन)
- धवलाय चन्द्राय (पुंल्लिंग, चतुर्थी, एकवचन)
- धवलात् चन्द्रात् (पुंल्लिंग, पंचमी, एकवचन)
- धवलस्य चन्द्रस्य (पुंल्लिंग, षष्ठी, एकवचन)
- धवले चन्द्रे (पुंल्लिंग, सप्तमी, एकवचन)
- हे धवल चन्द्र (पुंल्लिंग, संबोधन, एकवचन)
- विविध लिंगांमध्ये विशेषणांची रूपे (उदा. 'निपुण'):
- पुंल्लिंग: निपुणः बालकः, निपुणं बालकम्, निपुणेन बालकेन इत्यादी.
- स्त्रीलिंग: निपुणा बालिका, निपुणां बालिकाम्, निपुणया बालिकया इत्यादी.
- नपुंसकलिंग: निबिडम् अरण्यम्, निबिडम् अरण्यम्, निबिडेन अरण्येन इत्यादी.
- वचनानुसार विशेषणांची रूपे (उदा. 'कुशल वैमानिक'):
- एकवचन: कुशलः वैमानिकः
- द्विवचन: कुशलौ वैमानिकौ
- बहुवचन: कुशलाः वैमानिकाः
- इतर विशेषण-विशेष्य युग्मे:
- चतुरः बालकः, उत्तमा कविः, निबिडं वनम्, दीर्घा नदी, मेधाविनी बालिका, पुरातनी कथा, प्रियः सुहृद्, स्नेहालुः पिता, रम्या उषाः.
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- दिलेल्या विशेषण-विशेष्य युग्माचे लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार योग्य रूपे लिहिणे.
- वाक्यांमध्ये योग्य विशेषण रूपे भरणे.
चित्, चन युतानि विशेषणानि (Adjectives with चित्, चन)
'चित्' आणि 'चन' हे दोन प्रत्यय अनिश्चितता दर्शवण्यासाठी 'किम्' या शब्दासोबत वापरले जातात. यांचा उपयोग 'कोणतातरी', 'काहीतरी' असा अर्थ व्यक्त करण्यासाठी होतो.
- 'चित्' आणि 'चन' चा उपयोग:
- 'किम्' शब्दासोबत: 'किम्' (कोण) या सर्वनाम शब्दाच्या विविध रूपांसोबत 'चित्' किंवा 'चन' जोडल्यास अनिश्चितता येते.
- उदाहरणे:
- कः + चित् = कश्चित् (कोणीतरी)
- किम् + चन = किञ्चन (काहीतरी)
- केन + चित् = केनचित् (कोणातरी एकाने)
- कस्य + चित् = कस्यचित् (कोणातरी एकाचे)
- कथा (राजा आणि ऋषी):
- सारांश: एका नगरात एक राजा होता. तो एका नगरात फिरत होता. एका ऋषीने त्याला बोलावले आणि विचारले, "महाराज, तुम्ही काय शोधत आहात?" राजाने काही वेळ विचार करून सांगितले, "काही नाही. माझे कंकण हातातून पडले आहे. तेच शोधत आहे." ऋषी म्हणाला, "हे राजा, तुम्ही तर राजा आहात. दुसरे कोणतेही कंकण घालू शकता. तरीही कंकणाबद्दल एवढी चिंता का? उलट तुमच्या राज्यात कितीतरी लोक भुकेले आहेत, काही गरीब आहेत, काही रोगपीडित आहेत. काही महिलांना उद्योगाशिवाय आधार नाही. काही मुलांनी शिक्षण सोडले आहे. काही शिशुंची अन्नपाण्याबाबत वाईट अवस्था आहे. काही विभागांमध्ये पाण्याची व्यवस्था चांगली नाही. यांच्यासाठी काहीतरी करा. कंकणाबद्दल चिंता करू नका. राज्याची व्यवस्था करणे हे राजाचे परम कर्तव्य आहे."
- बोध: राजाने आपल्या वैयक्तिक चिंतेपेक्षा प्रजेच्या कल्याणाला प्राधान्य दिले पाहिजे.
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- 'चित्' आणि 'चन' प्रत्ययांचा अर्थ आणि उपयोग.
- दिलेल्या वाक्यांमध्ये योग्य 'किम्' + 'चित्/चन' रूप भरणे.
स्वागतं तपोधनायाः (Welcome to the Ascetic Woman) - नाट्यप्रवेश
हा नाट्यप्रवेश 'उत्तररामचरितम्' या भवभूतीच्या नाटकातील आहे, जिथे आत्रेयी नावाची तपस्विनी दंडकारण्यात प्रवेश करते आणि वनदेवतेशी संवाद साधते. यातून वाल्मीकी आश्रमातील घडामोडी आणि रामायणाच्या रचनेची पार्श्वभूमी समजते.
- पात्रे:
- वनदेवता: दंडकारण्याची देवता.
- आत्रेयी: एक तपस्विनी, जी वेदान्त विद्या शिकण्यासाठी अगस्त्य मुनींकडे जात आहे.
- संवादाचा सारांश:
- वनदेवता आत्रेयीला दंडकारण्यात येण्याचे कारण विचारते.
- आत्रेयी सांगते की ती अगस्त्य मुनींकडून वेदान्त विद्या शिकण्यासाठी आली आहे आणि ती वाल्मीकी महर्षींच्या आश्रमातून येत आहे.
- वनदेवतेला आश्चर्य वाटते, कारण इतर मुनी वेदान्त शिकण्यासाठी वाल्मीकींकडे जातात, मग आत्रेयी त्यांच्या आश्रमातून का येत आहे?
- आत्रेयी सांगते की वाल्मीकींच्या आश्रमात अध्ययनात मोठा अडथळा (प्रत्यूह) निर्माण झाला आहे.
- पहिला अडथळा: वाल्मीकींना देवताविशेषामुळे दोन मुले (कुश आणि लव) मिळाली आहेत. वाल्मीकींनी ११ वर्षे त्यांची धात्रीप्रमाणे काळजी घेतली आणि त्यांना त्रयीविद्या शिकवली. ती मुले अतिशय प्रज्ञावान असल्याने आत्रेयीसारख्या सामान्य विद्यार्थ्यांना त्यांच्यासोबत अभ्यास करणे कठीण झाले आहे.
- श्लोक: वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे न खलु तयोर्ह्यर्षाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा। भवति हि पुनर्भुयान् भेदः फलं प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिबिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः।।
- अर्थ: गुरु हुशार आणि मूर्ख दोघांनाही सारखीच विद्या देतात, पण त्यामुळे त्यांची बुद्धी वाढत नाही किंवा कमी होत नाही. परिणाम मात्र खूप वेगळा असतो. जसे स्वच्छ आरसा प्रतिमा ग्रहण करतो, पण मातीचा ढिगारा नाही.
- दुसरा अडथळा: एकदा वाल्मीकी महर्षी तमसा नदीच्या तीरावर मध्यान्हस्नानासाठी गेले होते. तिथे एका क्रौंचयुग्मापैकी एकाला व्याधाने बाणाने मारले. आपल्या निष्प्राण सहचराला पाहून क्रौंचीने करुण विलाप केला. तो विलाप ऐकून महर्षींच्या मुखातून अकस्मात 'मा निषाद, प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः...' ही अनुष्टुप् छंदात नवीन दैवी वाणी स्फुरित झाली.
- ब्रह्मदेवाने प्रकट होऊन वाल्मीकींना 'रामचरितम्' रचण्याचा आदेश दिला. त्यामुळे वाल्मीकी रामायण रचनेत मग्न झाले आहेत आणि तिथे अध्ययन करणे आता अशक्य झाले आहे.
- आत्रेयी विश्रांती घेऊन अगस्त्य आश्रमाचा मार्ग विचारते.
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- आत्रेयीच्या दंडकारण्यात येण्याचे कारण.
- वाल्मीकी आश्रमातील अध्ययनातील अडथळे.
- 'मा निषाद' श्लोकाची पार्श्वभूमी आणि महत्त्व.
- दिलेल्या श्लोकाचा अर्थ आणि बोध.
लृट् लकारः (भविष्यकाळ - Future Tense)
लृट् लकार हा संस्कृतमध्ये भविष्यकाळ दर्शवण्यासाठी वापरला जातो. यामध्ये धातूंना 'स्य' किंवा 'ष्य' हा विकरण प्रत्यय आणि त्यानंतर लट् लकाराचे प्रत्यय जोडले जातात.
- लृट् लकाराचे प्रत्यय:
- परस्मैपद:
- प्रथम पुरुष: स्यति, स्यतः, स्यन्ति
- मध्यम पुरुष: स्यसि, स्यथः, स्यथ
- उत्तम पुरुष: स्यामि, स्यावः, स्यामः
- आत्मनेपद:
- प्रथम पुरुष: स्यते, स्येते, स्यन्ते
- मध्यम पुरुष: स्यसे, स्येथे, स्यध्वे
- उत्तम पुरुष: स्ये, स्यावहे, स्यामहे
- उदाहरणे (परस्मैपद):
- गम् (जाणे):
- गमिष्यति, गमिष्यतः, गमिष्यन्ति
- गमिष्यसि, गमिष्यथः, गमिष्यथ
- गमिष्यामि, गमिष्यावः, गमिष्यामः
- नृत् (नाचणे):
- नर्तिष्यति, नर्तिष्यतः, नर्तिष्यन्ति
- नर्तिष्यसि, नर्तिष्यथः, नर्तिष्यथ
- नर्तिष्यामि, नर्तिष्यावः, नर्तिष्यामः
- प्रछ् (विचारणे):
- प्रक्ष्यति, प्रक्ष्यतः, प्रक्ष्यन्ति
- प्रक्ष्यसि, प्रक्ष्यथः, प्रक्ष्यथ
- प्रक्ष्यामि, प्रक्ष्यावः, प्रक्ष्यामः
- चिन्त् (विचार करणे):
- चिन्तयिष्यति, चिन्तयिष्यतः, चिन्तयिष्यन्ति
- चिन्तयिष्यसि, चिन्तयिष्यथः, चिन्तयिष्यथ
- चिन्तयिष्यामि, चिन्तयिष्यावः, चिन्तयिष्यामः
- उदाहरणे (आत्मनेपद):
- लभ् (मिळणे):
- लप्स्यते, लप्स्येते, लप्स्यन्ते
- लप्स्यसे, लप्स्येथे, लप्स्यध्वे
- लप्स्ये, लप्स्यावहे, लप्स्यामहे
- मन् (मानणे):
- मंस्यते, मंस्येते, मंस्यन्ते
- मंस्यसे, मंस्येथे, मंस्यध्वे
- मंस्ये, मंस्यावहे, मंस्यामहे
- मुच् (सोडणे):
- मोक्ष्यते, मोक्ष्येते, मोक्ष्यन्ते
- मोक्ष्यसे, मोक्ष्येथे, मोक्ष्यध्वे
- मोक्ष्ये, मोक्ष्यावहे, मोक्ष्यामहे
- गण् (मोजणे):
- गणयिष्यते, गणयिष्येते, गणयिष्यन्ते
- गणयिष्यसे, गणयिष्येथे, गणयिष्यध्वे
- गणयिष्ये, गणयिष्यावहे, गणयिष्यामहे
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- दिलेल्या धातूंचे लृट् लकारातील रूपे ओळखणे आणि वापरणे.
- वाक्यांमध्ये योग्य भविष्यकाळी क्रियापद भरणे.
- वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळातील क्रियापदांमधील फरक ओळखणे.
भूतकालवाचक-धातुसाधित-विशेषणानि (Past Participle Adjectives)
भूतकालवाचक-धातुसाधित-विशेषणे (Past Participles) ही क्रियापदांपासून बनलेली विशेषणे आहेत, जी भूतकाळातील क्रिया दर्शवतात. यांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: क्त प्रत्ययान्त (कर्मवाच्य) आणि क्तवतु प्रत्ययान्त (कर्तृवाच्य).
- क्त प्रत्ययान्त (कर्मवाच्य भूतकालीन धातुसाधित विशेषण):
- रचना: मूळ धातू + 'त' प्रत्यय.
- अर्थ: 'केलेले', 'झालेले' असा कर्मवाच्य भूतकाळी अर्थ दर्शवतो.
- हे विशेषण कर्माच्या लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार बदलते.
- उदाहरणे:
- पठ् + त = पठित
- रामेण पाठः पठितः। (रामाकडून पाठ वाचला गेला.)
- रामेण कविता पठिता। (रामाकडून कविता वाचली गेली.)
- रामेण काव्यं पठितम्। (रामाकडून काव्य वाचले गेले.)
- रूपे:
- पुंल्लिंग: पठितः, पठितौ, पठिताः (देव शब्दाप्रमाणे)
- स्त्रीलिंग: पठिता, पठिते, पठिताः (माला शब्दाप्रमाणे)
- नपुंसकलिंग: पठितम्, पठिते, पठितानि (वन शब्दाप्रमाणे)
- क्तवतु प्रत्ययान्त (कर्तृवाच्य भूतकालीन धातुसाधित विशेषण):
- रचना: मूळ धातू + 'तवत्' प्रत्यय.
- अर्थ: 'करणारा', 'केलेले आहे' असा कर्तृवाच्य भूतकाळी अर्थ दर्शवतो.
- हे विशेषण कर्त्याच्या लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार बदलते.
- उदाहरणे:
- पठ् + तवत् = पठितवत्
- रामः पाठं पठितवान्। (रामाने पाठ वाचला.)
- सीता पाठं पठितवती। (सीतेने पाठ वाचला.)
- छात्राः पाठं पठितवन्तः। (विद्यार्थ्यांनी पाठ वाचला.)
- रूपे:
- पुंल्लिंग: पठितवान्, पठितवन्तौ, पठितवन्तः (भवत् शब्दाप्रमाणे)
- स्त्रीलिंग: पठितवती, पठितवत्यौ, पठितवत्यः (नदी शब्दाप्रमाणे)
- नपुंसकलिंग: पठितवत्, पठितवती, पठितवन्ति (जगत् शब्दाप्रमाणे)
- क्त आणि क्तवतु मधील फरक:
- क्त: कर्मवाच्य, कर्माच्या लिंग-वचनानुसार बदलते.
- क्तवतु: कर्तृवाच्य, कर्त्याच्या लिंग-वचनानुसार बदलते.
- काही धातूंची क्त आणि क्तवतु रूपे:
- धातू | क्त रूप | क्तवतु रूप
- क्षिप् | क्षिप्त | क्षिप्तवत्
- पा | पीत | पीतवत्
- पूज् | पूजित | पूजितवत्
- कृ | कृत | कृतवत्
- दृश् | दृष्ट | दृष्टवत्
- लिख् | लिखित | लिखितवत्
- गम् | गत | गतवत्
- वच् | उक्त | उक्तवत्
- लभ् | लब्ध | लब्धवत्
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- दिलेल्या वाक्यांचे क्त किंवा क्तवतु प्रत्ययान्त रूपांमध्ये रूपांतर करणे.
- रिक्तस्थाने योग्य क्त किंवा क्तवतु रूपे भरणे.
- क्त आणि क्तवतु प्रत्ययान्त रूपांमधील फरक ओळखणे.
अमरकोशः (Amarakosha)
अमरकोश हा संस्कृत भाषेतील एक प्रसिद्ध आणि महत्त्वाचा समानार्थी शब्दांचा कोश आहे, ज्याची रचना अमरसिंहने केली आहे. यामध्ये विविध शब्दांचे अनेक समानार्थी शब्द दिलेले आहेत, जे संस्कृत भाषेतील शब्दसंपदा वाढवण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहेत.
- अमरकोशाचे महत्त्व:
- संस्कृत शब्दांचे ज्ञान वाढवते.
- लेखन आणि भाषणात विविधता आणण्यास मदत करते.
- काव्य आणि साहित्याच्या अभ्यासात उपयुक्त.
- काही महत्त्वाचे शब्द आणि त्यांचे समानार्थी शब्द:
- राजा: राट्, पार्थिवः, क्षमाभृत्, नृपः, भूपः, महीक्षित्.
- गुरुः: उपाध्यायः, अध्यापकः, निषेकदिकृत्.
- नासिका: घ्राणम्, गन्धवहा, घोणा, नासा.
- नेत्रम्: लोचनम्, नयनम्, ईक्षणम्, चक्षुः, अक्षिः.
- कर्णः: शब्दग्रहः, श्रोत्रम्, श्रुतिः, श्रवणम्, श्रवः.
- षट्पदः (भ्रमर): द्विरफः, पुष्पलिड्, भृङ्गः, भ्रमरः, अलिः.
- मानवाः: मनुष्याः, मानुषाः, मर्त्याः, मनुजाः, नराः.
- दैवम् (भाग्य): दिष्टम्, भागधेयम्, भाग्यम्, नियतिः, विधिः.
- निपुणः: प्रवीणः, अभिज्ञः, विज्ञः, निष्णातः, शिक्षितः.
- यज्ञः: सवः, अध्वरः, यागः, सप्ततन्तुः, मखः, क्रतुः.
- कुबेरः: त्र्यम्बकसखः, राजराजः, धनाधिपः.
- याचकः: वनीकः, मार्गणः, अर्थी.
- मार्गः: अयनम्, वर्त्म, अध्वा, पन्थाः, पदवी, सृतिः.
- सैनिकः: भटाः, योधाः, योद्धारः, सेनारक्षाः.
- निद्रा: शयनम्, स्वप्नः, संवेशः.
- बुद्धिः: मनीषा, धिषणा, धीः, प्रज्ञा, शेमुषी, मतिः.
- हर्षः: मुद्, प्रीतिः, प्रमदः, प्रमोदः, आमोदः, सम्मदः.
- वचः (वाणी): व्याहारः, उक्तिः, लपितम्, भाषितम्, वचनम्.
- शत्रुः: रिपुः, वैरी, सपत्नः, अरिः, द्विषत्, द्वेषणः, दुर्हृद्.
- कुक्कुरः: कौलेयकः, सारमेयः, मृगदंशकः.
- कृपणः: कदर्यः, क्षुद्रः, किंपचानः, मितंपचः.
- शोभनम् (सुंदर): रुचिरम्, चारु, सुशमम्, साधु.
- मलिनम्: मलिमसम्, कञ्चरम्, मलदूषितम्.
- प्रभूतम् (खूप): प्रचुरम्, प्राज्यम्, अदभ्रम्, बहुलम्, बहु.
- पूर्णम्: समग्रम्, सकलम्, अखण्डम्, अन्यूनकम्.
- पुत्रः: आत्मजः, तनयः, सूनुः, सुतः.
- यमः: कृतान्तः, यमुनाम्राता, शमनः, यमराट्.
- दिनः: घस्रः, अहः, दिवसः, वासरः.
- राक्षसः: कौणपः, क्रव्यात्, क्रव्यादः, अशारः.
- शङ्करः: शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, शिवः, शूली, महेश्वरः.
- मेघः: अभ्रम्, वारिवाहः, तडित्वान्, वारिदः, अम्बुभूत्.
- मीनः: पृथुरोमा, झषः, मत्स्यः, वैसारिणः, अण्डजः.
- नभः (आकाश): अन्तरिक्षम्, गगनम्, अनन्तम्, सुरवर्त्म, खम्.
- महिला: स्त्री, योषित्, अङ्गना, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधूः.
- जगत्: जगती, लोकः, विष्टपम्, भुवनम्.
- वर्ष (वर्ष): संवत्सरः, वत्सरः, अब्दः, हायानः, शरत्, समाः.
- शुभम्: श्रेयसम्, शिवम्, भद्रम्, कल्याणम्, मङ्गलम्.
- परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
- दिलेल्या शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहिणे.
- अमरकोशातील शब्दांचे पाठांतर करणे.
