वनस्पतींचे वर्गीीकरण
हा धडा वनस्पतींच्या वर्गीकरणाच्या मूलभूत तत्त्वांची ओळख करून देतो. यामध्ये रॉबर्ट व्हिटाकर यांच्या पंचसृष्टी पद्धतीचा संदर्भ देऊन वनस्पतीसृष्टीचे सखोल वर्गीकरण केले आहे. अबीजपत्री (थॅलोफायटा, ब्रायोफायटा, टेरिडोफायटा) आणि बीजपत्री (अनावृत्तबीजी, आवृत्तबीजी - एकबीजपत्री, द्विबीजपत्री) या उपसृष्टी आणि विभागांची सविस्तर माहिती दिली आहे. प्रत्येक गटाची वैशिष्ट्ये, उदाहरणे आणि प्रजनन पद्धती स्पष्ट केल्या आहेत. विद्यार्थ्यांना वनस्पतींमधील विविधता आणि त्यांच्यातील संबंध समजून घेण्यास हा धडा महत्त्वाचा आहे.
वनस्पती वर्गीकरणाची ओळख आणि आधार
वनस्पती वर्गीकरण म्हणजे वनस्पतींमधील समानता आणि फरकांवर आधारित गट तयार करणे. रॉबर्ट व्हिटाकर (1969) यांनी सजीवांचे पंचसृष्टी वर्गीकरण केले, ज्यात वनस्पती सृष्टीचा समावेश आहे.
व्हिटाकरचे पंचसृष्टी वर्गीकरण (उजळणी):
- मोनेरा: आदिकेंद्रकी, एकपेशीय.
- प्रोटिस्टा: दृश्यकेंद्रकी, एकपेशीय.
- कवक: दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय/एकपेशीय, परपोषी, पेशीभित्तिका असणारे.
- वनस्पती (Plantae): दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय, स्वयंपोषी, पेशीभित्तिका असणारे.
- प्राणी (Animalia): दृश्यकेंद्रकी, बहुपेशीय, परपोषी, पेशीभित्तिका नसणारे.
वनस्पती सृष्टीची वैशिष्ट्ये:
- पेशीभित्तिका: पेशीभित्तिका असणाऱ्या दृश्यकेंद्रकी पेशी.
- स्वयंपोषी: हरितद्रव्यांच्या साहाय्याने प्रकाशसंश्लेषण करतात.
- अन्नस्रोत: इतर सर्व सजीवांसाठी अन्नाचा प्रमुख स्रोत.
वनस्पती वर्गीकरणाचे आधार (एचलर, 1883): वनस्पतींचे वर्गीकरण करताना खालील बाबी विचारात घेतल्या जातात:
- अवयवांची उपस्थिती: वनस्पतींना मूळ, खोड, पाने असे विशिष्ट अवयव आहेत की नाहीत.
- ऊतीसंस्था: पाणी व अन्नाच्या वहनासाठी स्वतंत्र ऊतीसंस्था (संवहनी ऊती) आहेत की नाहीत.
- बिया धारण करण्याची क्षमता: वनस्पती बिया निर्माण करतात की नाही.
- बियांवरील आवरण: बियांवर फळांचे आवरण आहे की नाही.
- बीजपत्रांची संख्या: बियांमध्ये एक बीजपत्र आहे की दोन.
उच्च स्तरावरील वर्गीकरणाचे निकष:
- फुले, फळे, बिया: येणे किंवा न येणे (अबीजपत्री / बीजपत्री).
- बियांवरील आवरण: फळांच्या आवरणात असणे किंवा नसणे (आवृततबीजी / अनावृततबीजी).
- बीजपत्रांची संख्या: एकबीजपत्री / द्विबीजपत्री.
वनस्पती पेशींमध्ये पेशीभित्तिका आणि हरितलवक असतात, ज्यामुळे त्या प्राणी पेशींपेक्षा वेगळ्या ठरतात.
अबीजपत्री वनस्पती (Cryptogams)
अबीजपत्री वनस्पती म्हणजे ज्या वनस्पतींमध्ये प्रजनन अवयव अप्रकट असतात आणि त्या बिया तयार करत नाहीत. 'क्रिप्टोगॅम्स' या शब्दाचा अर्थ 'लपलेली प्रजननांगे असणाऱ्या वनस्पती' असा होतो. या गटात थॅलोफायटा, ब्रायोफायटा आणि टेरिडोफायटा यांचा समावेश होतो.
अबीजपत्री (Cryptogams): ज्या वनस्पतींमध्ये फुले, फळे आणि बिया येत नाहीत, तसेच प्रजनन अवयव अप्रकट असतात.
थॅलोफायटा (Thallophyta)
मुख्य वैशिष्ट्ये:
- निवासस्थान: प्रामुख्याने पाण्यात वाढतात (गोड्या व खारट पाण्यात).
- शरीररचना: मूळ, खोड, पाने, फुले असे विशिष्ट अवयव नसतात. शरीर मऊ व तंतूरूपी असते.
- पोषण: हरितद्रव्यामुळे स्वयंपोषी असतात. (यांना शैवाल - Algae म्हणतात).
- विविधता: एकपेशीय, बहुपेशीय, अतिसूक्ष्म ते ठळक व मोठ्या आकाराची शैवाले आढळतात.
- कवके: याच गटात हरितद्रव्य नसलेले किण्व व बुरशी (कवके - Fungi) यांचा समावेश होतो, जे परपोषी असतात.
उदाहरणे:
- शैवाल: स्पायरोगायरा, युलोथ्रिकस, उलवा, सरगॅसम, कारा.
- कवके: किण्व, बुरशी.
स्पायरोगायरा हे तंतूरूपी शैवाल आहे, ज्यामध्ये सर्पिल आकाराचे हरितलवक असते.
ब्रायोफायटा (Bryophyta)
मुख्य वैशिष्ट्ये:
- निवासस्थान: ओलसर मातीत वाढतात. प्रजननासाठी पाण्याची गरज असते, म्हणून यांना वनस्पतीसृष्टीचे 'उभयचर' म्हणतात.
- शरीररचना: निम्नस्तरीय, बहुपेशीय, स्वयंपोषी. रचना चपटी रिबिनीसारखी लांब असते.
- अवयव: खरी मुळे, खोड, पाने नसतात. पानांसारख्या रचना व मुळांऐवजी मुलाभ (rhizoids) असतात.
- ऊतीसंस्था: पाणी व अन्नाच्या वहनासाठी विशिष्ट संवहनी ऊती नसतात.
- प्रजनन: बीजाणू निर्मितीने प्रजनन होते.
उदाहरणे:
- मॉस (फ्युनारिआ)
- मर्केंशिया
- ॲन्थॉसिरॉस
- रिक्सिया
ब्रायोफायटांना 'वनस्पतीसृष्टीचे उभयचर' म्हणतात कारण त्यांना जमिनीवर जगता येते, पण प्रजननासाठी पाण्याची आवश्यकता असते.
टेरिडोफायटा (Pteridophyta)
मुख्य वैशिष्ट्ये:
- अवयव: मुळे, खोड, पाने असे सुस्पष्ट अवयव असतात.
- ऊतीसंस्था: पाणी व अन्न वहनासाठी स्वतंत्र संवहनी ऊती (जलवाहिनी व रसवाहिनी) असतात.
- फुले-फळे: फुले-फळे येत नाहीत.
- प्रजनन:
- अलैंगिक प्रजनन: पानांच्या मागील बाजूस तयार होणाऱ्या बीजाणूंद्वारे होते.
- लैंगिक प्रजनन: युगमक निर्मितीद्वारे होते.
- प्रजनन संस्था: प्रजनन संस्था अप्रकट असल्याने यांना अबीजपत्री म्हणतात.
उदाहरणे:
- फर्न्स (नेफ्ोलेपीस - नेचे)
- मार्सेलिया
- टेरीस
- एडीअँटम
- इक्विसेटम
- सिलॅजिनेला
- लायकोपोडियम
थॅलोफायटा, ब्रायोफायटा आणि टेरिडोफायटा या तिन्ही गटांमधील मुख्य फरक आणि समानता लक्षात ठेवा. संवहनी ऊतींची उपस्थिती हा टेरिडोफायटांना इतर अबीजपत्री वनस्पतींपासून वेगळा करणारा महत्त्वाचा गुणधर्म आहे.
बीजपत्री वनस्पती (Phanerogams)
बीजपत्री वनस्पती म्हणजे ज्या वनस्पतींमध्ये प्रजननासाठी विशिष्ट ऊती असतात आणि त्या बिया निर्माण करतात. 'फॅनोरोगॅम्स' या शब्दाचा अर्थ 'प्रकट प्रजननांगे असणाऱ्या वनस्पती' असा होतो.
मुख्य वैशिष्ट्ये:
- प्रजनन ऊती: प्रजननासाठी विशिष्ट ऊती असतात.
- बिया: प्रजनन प्रक्रियेनंतर बिया तयार होतात.
- भ्रूण व अन्नसाठा: बियांमध्ये भ्रूण व त्याच्या वाढीसाठी अन्नसाठा असतो. बिया रुजताना सुरुवातीस या अन्नाचा वापर होतो.
- वर्गीकरण: बिया फळांच्या आवरणात आहेत की नाहीत यावरून अनावृततबीजी व आवृततबीजी असे दोन विभाग केले आहेत.
बीजपत्री (Phanerogams): ज्या वनस्पतींमध्ये प्रजननासाठी विशिष्ट ऊती असून त्या बिया निर्माण करतात आणि त्यांची प्रजननांगे प्रकट असतात.
अनावृततबीजी वनस्पती (Gymnosperms)
मुख्य वैशिष्ट्ये:
- जीवनचक्र: बहुदा सदाहरित, बहुवार्षिक व काष्ठमय (लाकडी) असतात.
- खोड: खोडांना फांद्या नसतात किंवा कमी फांद्या असतात. पानांचा मुकुट तयार झालेला असतो.
- फुले: नर व मादी फुले एकाच झाडाच्या वेगवेगळ्या बीजाणूपत्रांवर येतात.
- बिया: बियांवर नैसर्गिक आच्छादन नसते, म्हणजेच यांना फळे येत नाहीत. म्हणूनच यांना अनावृततबीजी म्हणतात.
- शब्दार्थ: Gymnos = न झाकलेले/अनावृत्त, Sperm = बीज.
उदाहरणे:
- सायकस
- पिसिया (ख्रिसमस ट्री)
- थुजा (मोरपंखी)
- पायनस (देवदार)
अनावृततबीजी वनस्पतींमध्ये बिया उघड्या असतात, त्यांना फळांचे आवरण नसते.
आवृततबीजी वनस्पती (Angiosperms)
मुख्य वैशिष्ट्ये:
- फुले: फुले हे त्यांचे प्रजननाचे अवयव आहेत.
- फळे: फुलांचे रूपांतर फळांत होते.
- बिया: फळांच्या आत बिया तयार होतात आणि या बियांवर आवरण असते. म्हणूनच यांना आवृततबीजी म्हणतात.
- शब्दार्थ: Angios = आवरण, Sperm = बीज.
- उपविभाग: बियांमधील बीजपत्रांच्या संख्येवरून एकबीजपत्री व द्विबीजपत्री असे दोन उपविभाग केले आहेत.
आवृततबीजी वनस्पतींना सपुष्प वनस्पती असेही म्हणतात, कारण त्यांना फुले येतात.
एकबीजपत्री आणि द्विबीजपत्री वनस्पतींमधील फरक
आवृततबीजी वनस्पतींचे त्यांच्या बियांमधील बीजपत्रांच्या संख्येनुसार वर्गीकरण केले जाते.
एकबीजपत्री आणि द्विबीजपत्री वनस्पतींमधील फरक हा बोर्ड परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. प्रत्येक वैशिष्ट्याच्या आधारावर फरक स्पष्ट करा.
