उपयुक्त व उपद्रवी सूूक्मजीव
हा धडा उपयुक्त आणि उपद्रवी सूक्ष्मजीवांबद्दल सखोल माहिती देतो. यात लॅक्टोबॅसिलाय, रायझोबिअम आणि किण्व यांसारख्या उपयुक्त सूक्ष्मजीवांचे महत्त्व, त्यांचे उपयोग आणि किणवन प्रक्रिया स्पष्ट केली आहे. तसेच, क्लॉस्ट्रिडिअम आणि इतर रोगकारक सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे आजार, त्यांची कारणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय यावरही प्रकाश टाकला आहे. प्रतिजैविके आणि जैव उपचार यांसारख्या आधुनिक संकल्पनांचा परिचय करून दिला आहे, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना सूक्ष्मजीवांचे पर्यावरणातील आणि मानवी आरोग्यातील महत्त्व समजण्यास मदत होते.
सूक्ष्मजीव: एक ओळख
सूक्ष्मजीव हे असे जीव आहेत जे डोळ्यांनी दिसत नाहीत, परंतु आपल्या सभोवताली सर्वत्र उपस्थित असतात. त्यांच्या अभ्यासाला सूक्ष्मजीवशास्त्र (Microbiology) असे म्हणतात.
- वैशिष्ट्ये:
- अत्यंत लहान आकार, केवळ सूक्ष्मदर्शकाखाली दिसतात.
- विविध प्रकार: जीवाणू (Bacteria), कवक (Fungi), विषाणू (Viruses), आदिजीव (Protozoa), शैवाल (Algae).
- सर्व प्रकारच्या वातावरणात आढळतात: माती, पाणी, हवा, सजीवांच्या शरीरात.
- काही उपयुक्त तर काही हानिकारक असतात.
- सूक्ष्मजीवांचे निरीक्षण:
- संयुक्त सूक्ष्मदर्शी (Compound Microscope) वापरून सूक्ष्मजीवांचे निरीक्षण केले जाते.
- लॅक्टोबॅसिलाय सारखे जीवाणू पाहण्यासाठी, नमुन्याला मिथिलिन ब्लू रंजकाने रंगवून निरीक्षण केले जाते.
- उपयुक्त सूक्ष्मजीव:
- लॅक्टोबॅसिलाय: दुग्धजन्य पदार्थांच्या निर्मितीमध्ये.
- रायझोबियम: नायट्रोजन स्थिरीकरणात.
- यीस्ट (किण्व): बेकरी उत्पादने आणि अल्कोहोल निर्मितीमध्ये.
- उपद्रवी सूक्ष्मजीव:
- क्लॉस्ट्रिडियम: अन्न विषबाधेसाठी कारणीभूत.
- कवक: अन्न खराब करणे, त्वचेचे रोग.
- विषाणू: अनेक मानवी रोगांसाठी कारणीभूत (उदा. सर्दी, फ्लू, एड्स).
सूक्ष्मजीवांचे वर्गीकरण (आकारावर आधारित):
| सूक्ष्मजीवाचा प्रकार | वैशिष्ट्ये | उदाहरणे | |:-------------------|:-------------------------------------------|:------------------------------------------| | जीवाणू | एकपेशीय, प्रोकॅरियोटिक, विविध आकार (दंडगोल, सर्पिल) | लॅक्टोबॅसिलाय, रायझोबियम, क्लॉस्ट्रिडियम | | कवक | एकपेशीय किंवा बहुपेशीय, युकॅरियोटिक, परपोषी | यीस्ट, बुरशी | | विषाणू | अतिसूक्ष्म, केवळ सजीव पेशीत वाढतात, निर्जीव-सजीव दुवा | इन्फ्लूएंझा, एड्स, कावीळ | | आदिजीव | एकपेशीय, युकॅरियोटिक, काही रोगकारक | अमीबा, प्लाझमोडियम (हिवताप) | | शैवाल | एकपेशीय किंवा बहुपेशीय, प्रकाशसंश्लेषी | स्पिरुलिना, क्लोरेला |
सूक्ष्मजीवशास्त्र (Microbiology): सूक्ष्मजीवांचा अभ्यास करणारे विज्ञान.
सूक्ष्मजीवांचे प्रकार आणि त्यांचे एक-एक उदाहरण लक्षात ठेवा. हे जोड्या जुळवा किंवा वेगळा शब्द ओळखा मध्ये येऊ शकते.
लॅक्टोबॅसिलाय: उपयुक्त जीवाणू
लॅक्टोबॅसिलाय हे दंडगोलाकार आकाराचे, विनॉक्सि (anaerobic) जीवाणू आहेत. याचा अर्थ ते ऑक्सिजनशिवायही ऊर्जा निर्माण करू शकतात. हे जीवाणू दुधापासून दही बनवण्याच्या प्रक्रियेत अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
- दही निर्मिती प्रक्रिया:
- लॅक्टोबॅसिलाय जीवाणू दुधातील लॅक्टोज शर्करेचे किण्वन करतात.
- किण्वन प्रक्रियेमुळे लॅक्टोजचे लॅक्टिक आम्लामध्ये रूपांतर होते.
- लॅक्टिक आम्लामुळे दुधाचा सामू (pH) कमी होतो.
- कमी सामूमुळे दुधातील प्रथिनांचे क्लथन (Coagulation) होते, म्हणजेच प्रथिने इतर घटकांपासून वेगळी होतात.
- यामुळे दुधाचे दह्यात रूपांतर होते आणि दह्याला आंबट चव येते.
- कमी सामूमुळे दुधातील इतर घातक जीवाणूंचा नाश होतो.
- लॅक्टोबॅसिलायचे उपयोग:
- दुग्धजन्य पदार्थ: दही, ताक, तूप, चीज, श्रीखंड, पनीर यांसारख्या अनेक पदार्थांच्या निर्मितीमध्ये.
- औद्योगिक उत्पादन: सिडार, कोको, भाज्यांची लोणची यांच्या मोठ्या प्रमाणावर उत्पादनासाठी किण्वन प्रक्रिया वापरली जाते.
- पचनसंस्थेचे आरोग्य: अपचन किंवा पोट बिघडल्यास लॅक्टोबॅसिलाय आणि इतर उपयुक्त सूक्ष्मजीव औषधांसोबत देऊन उपचार करतात. हे प्रोबायोटिक पदार्थांमध्ये वापरले जातात.
- पशुखाद्य: गाई-म्हशींना दिले जाणारे आंबोण (fermented feed) लॅक्टोबॅसिलायच्या मदतीने आंबवलेले असते.
- इथेनॉल व पाव निर्मिती: मद्यार्क निर्मिती आणि काही प्रकारचे पाव बनवताना लॅक्टोबॅसिलाय किण्वन प्रक्रिया वापरली जाते.
- प्रोबायोटिक खाद्यपदार्थ:
- या पदार्थांमध्ये लॅक्टोबॅसिलायसारखे उपयुक्त सूक्ष्मजीव असतात.
- हे सूक्ष्मजीव अन्नमार्गातील क्लॉस्ट्रिडियमसारख्या घातक जीवाणूंना नष्ट करतात.
- रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतात आणि पचनसंस्थेचे आरोग्य सुधारतात.
टीप: दही कडवट किंवा बुळबुळीत झाल्यास, याचा अर्थ त्यात अयोग्य सूक्ष्मजीवांची वाढ झाली आहे, ज्यामुळे ते खाण्यास अयोग्य ठरते.
किण्वन (Fermentation): सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करून नवीन उत्पादने मिळवण्याची प्रक्रिया. यात ऑक्सिजनची आवश्यकता नसते.
लॅक्टोबॅसिलाय हे विनॉक्सि (anaerobic) जीवाणू आहेत, जे दुधातील लॅक्टोजचे लॅक्टिक आम्लात रूपांतर करतात.
रायझोबियम: सहजीवी जीवाणू
रायझोबियम हे जीवाणू शिंबावर्गीय (शेंगा असलेल्या) वनस्पतींच्या मुळांवरील गाठींमध्ये राहतात. ते वनस्पतींसोबत सहजीवन (Symbiosis) दर्शवतात, म्हणजेच एकमेकांना फायदा देतात.
- रायझोबियमची भूमिका:
- रायझोबियम हवेतील नायट्रोजनचे स्थिरीकरण करतात. म्हणजे, हवेतील नायट्रोजन वायूचे नायट्रेट्स, नायट्राइट्स आणि अमिनो आम्लांमध्ये रूपांतर करतात, जे वनस्पतींना सहज उपलब्ध होतात.
- हे नायट्रोजनयुक्त संयुगे वनस्पतींना प्रथिने तयार करण्यासाठी आवश्यक असतात.
- या बदल्यात, वनस्पती रायझोबियमला कर्बोदकांच्या (Carbohydrates) रूपात ऊर्जा पुरवतात.
- सहजीवनाचे महत्त्व:
- शिंबावर्गीय वनस्पती (उदा. वाटाणा, सोयाबीन, घेवडा, कडधान्ये) रायझोबियममुळे प्रथिनांचा उत्कृष्ट स्रोत बनतात.
- रायझोबियममुळे रासायनिक खतांचा वापर कमी होतो, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च वाचतो आणि जमिनीचे आरोग्य सुधारते.
- पीक काढल्यानंतर कडधान्यांची मुळे आणि काही भाग मातीत मिसळल्याने जीवाणूंचे प्रमाण कायम राखले जाते.
- रायझोबियम लसीकरण (Rhizobium Inoculation):
- आजकाल लागवड करण्यापूर्वी बियाणांना रायझोबियमयुक्त द्रव किंवा पावडर लावली जाते.
- लागवडीनंतर हे जीवाणू रोपट्यांमध्ये प्रवेश करतात.
- ही पद्धत कडधान्यांबरोबरच तृणधान्ये आणि इतर पिकांनाही नायट्रोजनचा पुरवठा करण्यासाठी उपयुक्त ठरते.
रायझोबियम जीवाणू पाहण्यासाठी कृती:
- मेथी, शेंगदाणा किंवा सोयाबीनचे रोपटे घ्या.
- मुळांवरील गाठी 3-5% हायड्रोजन पेरॉक्साइड द्रावणाने निर्जंतुक करा.
- नंतर 70% इथाइल अल्कोहोल द्रावणात 4-5 मिनिटे ठेवा.
- स्वच्छ पाण्याने धुवून गाठीचे पातळ काप करा.
- काप सॅफ्रॅनिन द्रावणात 2-3 मिनिटे ठेवा.
- संयुक्त सूक्ष्मदर्शीने निरीक्षण केल्यास गुलाबी दांड्याप्रमाणे दिसणारे जीव रायझोबियम जीवाणू दिसतील.
सहजीवन (Symbiosis): दोन भिन्न जीव एकमेकांसोबत राहून एकमेकांना फायदा देतात, या नात्याला सहजीवन म्हणतात.
रायझोबियम हे नायट्रोजन स्थिरीकरण (Nitrogen Fixation) करणारे जीवाणू आहेत, जे शिंबावर्गीय वनस्पतींसाठी महत्त्वाचे आहेत.
किणव (Yeast)
यीस्ट (किणव) हे एकपेशीय कवक असून त्यांच्या सुमारे 1500 प्रजाती अस्तित्वात आहेत. यीस्टची पेशी दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic) प्रकारची असते.
- यीस्टची वाढ आणि प्रजनन:
- यीस्ट कार्बनी पदार्थांवर (उदा. साखर) वाढते आणि मुकुलायन/कलिकायन (Budding) या अलैंगिक पद्धतीने प्रजनन करते.
- या प्रक्रियेत पेशीला छोटे गोलाकार भाग चिकटलेले दिसतात, ज्या नवीन यीस्ट पेशी असतात.
- किण्वन प्रक्रिया (Fermentation):
- यीस्ट पेशी स्वतःचे पोषण करताना द्रावणातील कर्बोदकांचे रूपांतर अल्कोहोल आणि कार्बन डायऑक्साइड वायूमध्ये करतात. या प्रक्रियेला किण्वन म्हणतात.
- यीस्टचे उपयोग:
- बेकरी उत्पादने: पाव, केक, बिस्किटे यांसारख्या बेकरी उत्पादनांमध्ये यीस्ट वापरले जाते. कार्बन डायऑक्साइड वायूमुळे पीठ फुगते आणि उत्पादने जाळीदार व मऊ होतात.
- अल्कोहोल निर्मिती: साखर कारखान्यांमध्ये उसाच्या मळीपासून इथेनॉल (अल्कोहोल) तयार करण्यासाठी यीस्टचा वापर होतो. द्राक्षांच्या रसापासून वाईन बनवण्यासाठीही यीस्ट वापरले जाते.
- इथेनॉल (C2H5OH): हे प्रमुख उत्पादन असून, स्पिरिट, मद्यार्क आणि इतर रसायने यापासून मिळतात. इथेनॉल हे धूरविरहित व उच्च प्रतीचे इंधन म्हणूनही वापरले जाते (उदा. पेट्रोलमध्ये 10% इथेनॉल मिश्रण).
- जैव उपचार (Bio-remediation):
- यारोविया लायपोलिटिका (Yarrowia lipolytica) हे किणव पामतेल निर्मितीत तयार होणारे विषारी पदार्थ, जड धातू आणि क्षार शोषून घेण्यासाठी वापरतात.
- सॅकरोमायसिस सेरेविसी (Saccharomyces cerevisiae) हे किणव आर्सेनिकसारख्या प्रदूषकाचे शोषण करते.
यीस्टच्या प्रयोगाचे निरीक्षण:
- बाटलीत यीस्ट, साखर आणि कोमट पाणी मिसळल्यास, यीस्ट साखरेचे किण्वन करून कार्बन डायऑक्साइड वायू तयार करते.
- हा वायू फुग्यात जमा झाल्याने फुगा फुगतो.
- चुनेच्या निवळीत हा वायू मिसळल्यास, निवळी दुधी रंगाची होते, जे कार्बन डायऑक्साइड वायूच्या उपस्थितीचे लक्षण आहे.
मुकुलायन/कलिकायन (Budding): अलैंगिक प्रजननाची एक पद्धत, ज्यात जनक पेशीपासून एक छोटी कळी तयार होते आणि ती वाढून नवीन जीव बनवते.
यीस्ट हे एकपेशीय कवक आहे जे किण्वन प्रक्रियेद्वारे अल्कोहोल आणि कार्बन डायऑक्साइड तयार करते.
प्रतिजैविके (Antibiotics)
प्रतिजैविके म्हणजे सूक्ष्मजीवांचा नाश करणारी किंवा त्यांच्या वाढीस प्रतिबंध करणारी जीवाणू आणि कवकांपासून मिळवलेली कार्बनी संयुगे. विसाव्या शतकात प्रतिजैविकांमुळे औषधोपचारात क्रांती घडली.
- प्रतिजैविकांची कार्यपद्धती:
- मुख्यतः जीवाणूंविरुद्ध कार्य करतात.
- काही प्रतिजैविके आदिजीवांनाही नष्ट करू शकतात.
- विषाणूंविरुद्ध प्रतिजैविके प्रभावी नसतात.
- प्रतिजैविकांचे प्रकार:
- विस्तृत क्षेत्र प्रतिजैविके (Broad Spectrum Antibiotics):
- अनेक प्रकारच्या जीवाणूंविरुद्ध उपयोगी ठरतात.
- उदाहरणे: ॲम्पीसिलीन, ॲमॉक्सिसिलीन, टेट्रासायक्लिन.
- वापर: जेव्हा रोगाची लक्षणे दिसतात पण रोगजंतू निश्चित नसतो, तेव्हा यांचा वापर केला जातो.
- मर्यादित क्षेत्र प्रतिजैविके (Narrow Spectrum Antibiotics):
- जेव्हा रोगकारक सूक्ष्मजीव कोणता आहे हे निश्चित समजते, तेव्हा विशिष्ट जीवाणूंविरुद्ध यांचा वापर केला जातो.
- उदाहरणे: पेनिसिलीन, जेंटामायसिन, एरिथ्रोमायसिन.
- पेनिसिलीन (Penicillin):
- पेनिसिलिअम (Penicillium) या कवकापासून मिळणारा प्रतिजैवकांचा गट.
- उपयोग: स्टॅफायलोकोकाय, क्लॉस्ट्रिडिया, स्ट्रेप्टोकोकाय प्रजातींच्या जीवाणूंमुळे होणारे संसर्ग आटोक्यात आणण्यास वापरले जाते.
- कान, नाक, घसा, त्वचा यांना जीवाणूंमुळे होणारे संसर्ग, तसेच न्यूमोनिया, स्कार्लेट फीव्हर (लोहितांग ज्वर) यांवर उपचार करण्यासाठी पेनिसिलीनयुक्त औषधे उपयुक्त आहेत.
- अलेक्झांडर फ्लेमिंग आणि पेनिसिलीनचा शोध:
- 1928 मध्ये अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी स्टॅफायलोकॉकस जीवाणूंचे निरीक्षण करत असताना एका बशीत बुरशीचे ठिपके वाढलेले पाहिले.
- या ठिपक्यांभोवतीची जागा स्वच्छ झाली होती, म्हणजे जीवाणू नष्ट झाले होते.
- ही बुरशी पेनिसिलिअम होती आणि तिच्या स्त्रावामुळे जीवाणू नष्ट झाले होते, हे त्यांनी सिद्ध केले.
- अशा प्रकारे, एका अनपेक्षित घटनेतून जगातील पहिले प्रतिजैविक पेनिसिलीन जन्माला आले, ज्यामुळे असाध्य रोगांवर नियंत्रण मिळवण्याचा मार्ग मोकळा झाला.
- प्रतिजैविके वापरताना घ्यावयाची काळजी (डॉक्टरांचा सल्ला):
- नेहमी डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच प्रतिजैविके घ्या.
- डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय कोणतीही प्रतिजैविके मागू नका.
- घसा दुखणे, सर्दी-खोकला, इन्फ्लूएंझा झाल्यास स्वतःहून प्रतिजैविके घेऊ नका.
- डोस पूर्ण होण्याआधीच बरे वाटले तरी, नेमून दिलेले डोस पूर्ण करा.
- तुम्हाला उपयोगी ठरलेली प्रतिजैविके दुसऱ्याला सुचवू नका. चुकीच्या वापरामुळे जीवाणू प्रतिजैविकांना प्रतिरोधक (resistant) बनू शकतात.
प्रतिजैविके (Antibiotics): सूक्ष्मजीवांचा नाश करणारी किंवा त्यांच्या वाढीस प्रतिबंध करणारी, जीवाणू आणि कवकांपासून मिळवलेली कार्बनी संयुगे.
अनेकदा विद्यार्थी सर्दी-खोकल्यावर प्रतिजैविके घेतात, पण सर्दी-खोकला विषाणूंमुळे होतो आणि प्रतिजैविके विषाणूंवर काम करत नाहीत. यामुळे शरीरावर दुष्परिणाम होऊ शकतात.
अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी जगातील पहिले प्रतिजैविक पेनिसिलीन शोधले.
उपद्रवी सूक्ष्मजीव (Harmful Micro-organisms)
काही सूक्ष्मजीव मानवी आरोग्य, अन्न आणि वस्तूंना हानी पोहोचवतात. त्यांना उपद्रवी सूक्ष्मजीव म्हणतात.
- कवकांमुळे होणारे दुष्परिणाम (Fungi):
- वस्तूंचे नुकसान: हवेतील कवकांचे बीजाणू ओलावा मिळाल्यास सुती कापड, गोणपाट, चामडी वस्तू, लाकूड यांसारख्या कार्बनी पदार्थांवर रुजतात.
- कवकाचे तंतू या पदार्थांमध्ये खोलवर शिरून स्वतःचे पोषण व प्रजनन करतात, ज्यामुळे मूळ पदार्थ कमकुवत होतो.
- बुरशी आलेले कापड, गोणपाट, चामड्याच्या वस्तू, लाकडी वस्तू फार काळ टिकत नाहीत.
- अन्न विषारी होणे: लोणची, मुरांबे, जॅम, सॉस, चटण्या यांसारख्या ओलसर अन्नात कवकांच्या विविध प्रजाती वाढतात.
- या अन्नातील पोषणद्रव्ये शोषून स्वतःची वाढ करतात.
- या प्रक्रियेत बुरशीकडून मायकोटॉक्सिन्स (Mycotoxins) ही विषारी रसायने अन्नात मिसळली जातात, ज्यामुळे अन्न विषारी होते आणि खाण्यास अयोग्य ठरते.
- इतर उपयोग: मुंग्या आपल्या वारुळात बुरशी वाढवून अन्न मिळवतात. काही भुंगे व कीटक झाडांच्या खोडावरील बुरशीमध्ये अंडी घालून अळ्यांसाठी अन्नाची सोय करतात.
- क्लॉस्ट्रिडियम (Clostridium):
- हे जीवाणू अन्न विषबाधेसाठी (Food Poisoning) कारणीभूत असतात, विशेषतः शिजवलेले अन्न खराब करतात.
- यांच्या सुमारे 100 प्रजाती आहेत; काही मातीत जगतात तर काही मानव व प्राण्यांच्या अन्नमार्गात आढळतात.
- हे जीवाणू दंडाच्या आकाराचे असतात आणि प्रतिकूल परिस्थितीत बाटलीच्या आकाराचे बीजाणू (Endospores) तयार करतात.
- वैशिष्ट्य: हे जीवाणू विनॉक्सि (anaerobic) परिस्थितीत वाढतात, म्हणजे ऑक्सिजनचे सर्वसामान्य प्रमाण सहन करू शकत नाहीत.
- उदा. क्लॉस्ट्रिडियम बोट्युलिनम (Clostridium botulinum) हे जीवाणू अन्न विषबाधेसाठी ओळखले जातात.
- इतर रोगकारक सूक्ष्मजीव:
- अनेक प्रजातींचे जीवाणू, विषाणू, आदिजीव आणि कवक हे मानवी रोगांसाठी कारणीभूत आहेत.
- विषाणू: जीवाणूपेक्षा आकाराने लहान असून, केवळ सजीव पेशीतच वाढ व प्रजनन करतात. उदा. एड्स, कावीळ, इन्फ्लूएंझा, गोवर, डेंग्यू.
- जीवाणू: न्यूमोनिया, कुष्ठरोग, कॉलरा.
- आदिजीव: हिवताप (मलेरिया).
- कवक: केसातील कोंडा, नायटा, गजकर्ण, त्वचेवरील चट्टे.
- रोग, कारक, प्रसार आणि प्रतिबंध:
| रोगाचे नाव | कारक | प्रसार | प्रतिबंध | |:-----------------|:---------|:------------------------------------------|:--------------------------------------------------------------------------| | एड्स | विषाणू | बाधित व्यक्तीचे रक्त, वीर्य, आईचे दूध | इंजेक्शन व सुया पुन्हा न वापरणे, सुरक्षित लैंगिक संबंध | | कावीळ | विषाणू | दूषित पाणी, अन्न | स्वच्छ गाळलेले पाणी, अन्न झाकून ठेवणे | | इन्फ्लूएंझा | विषाणू | रोग्याशी संपर्क | रोग्याशी संपर्क टाळणे व स्वच्छता | | गोवर, कांजिण्या | विषाणू | रोग्याशी संपर्क | निर्जंतुक पाणी, स्वच्छ अन्न, लसीकरण करणे |\ | बर्ड फ्लू, स्वाइन फ्लू | विषाणू | रोगी पक्षी, प्राणी | स्वच्छता व योग्य शिजवलेले मांस |\ | डेंग्यू ताप | विषाणू | डासांचा दंश | परिसराची स्वच्छता, पाणी साठू न देणे, डासांवर नियंत्रण ठेवणे |\ | न्यूमोनिया | जीवाणू | रोग्याकडून हवेत येणारे सूक्ष्म थेंब | लसीकरण, रोग्यापासून दूर राहणे |\ | कुष्ठरोग | जीवाणू | रोग्याशी दीर्घकाळ सान्निध्य | रोग्याशी संपर्क व त्याच्या वस्तू वापरणे टाळणे |\ | कॉलरा | जीवाणू | दूषित अन्न, पाणी | स्वच्छ अन्न व पाणी |\ | हिवताप (मलेरिया) | आदिजीव | डासांचा दंश, अस्वच्छ परिसर | परिसराची स्वच्छता, पाणी साठू न देणे, डासांवर नियंत्रण ठेवणे |\ | केसातील कोंडा, नायटा | कवक | रोग्याशी व त्याच्या वस्तूंशी संपर्क | स्वच्छता राखणे, रोग्याशी संपर्क टाळणे |
क्लॉस्ट्रिडियम हे विनॉक्सि जीवाणू आहेत जे अन्न विषबाधेसाठी कारणीभूत ठरतात.
सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे रोग, त्यांचे कारक आणि प्रतिबंधात्मक उपाय यावर आधारित प्रश्न जोड्या जुळवा किंवा शास्त्रीय कारणे द्या मध्ये विचारले जातात. वरील तक्ता काळजीपूर्वक अभ्यासा.
