ऊती (Tissue) आणि जैवतंत्रज्ञानाची ओळख
या धड्यात विद्यार्थ्यांना सजीवांच्या शरीरातील ऊतींचे महत्त्व, त्यांचे प्रकार आणि कार्ये याबद्दल सखोल माहिती मिळते. वनस्पती ऊती आणि प्राणी ऊतींचे वर्गीकरण, त्यांची रचना आणि विशिष्ट कार्ये स्पष्ट केली आहेत. तसेच, जैवतंत्रज्ञानाची ओळख, ऊती संवर्धन तंत्रज्ञान आणि त्याचे शेती व इतर संबंधित उद्योगांवर होणारे सकारात्मक परिणाम यावर भर दिला आहे. हा धडा विद्यार्थ्यांना जीवशास्त्रातील मूलभूत संकल्पना आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर समजून घेण्यास मदत करतो.
Easy (15)
- शरीराचे विशिष्ट कार्य करण्यासाठी एकत्र आलेल्या एकसारख्या पेशींच्या समूहाला काय म्हणतात?
- अवयव
- ऊती (correct)
- इंद्रियसंस्था
- पेशीद्रव्य
Why: एकसारख्या पेशींच्या समूहाला ऊती म्हणतात.
- वनस्पतींमध्ये पाणी आणि अन्नाचे वहन कोणत्या ऊती करतात?
- मूल ऊती
- संवहनी ऊती (correct)
- दृढ ऊती
- स्थूल ऊती
Why: वनस्पतींमध्ये संवहनी ऊती पाणी आणि अन्नाचे वहन करतात.
- प्राण्यांच्या शरीरातील संरक्षक आवरणांना काय म्हणतात?
- संयोजी ऊती
- स्नायू ऊती
- अभिसतर ऊती (correct)
- चेता ऊती
Why: प्राण्यांच्या शरीरातील संरक्षक आवरणांना अभिसतर ऊती म्हणतात.
- रक्त हा कोणत्या प्रकारच्या ऊतीचा एक प्रकार आहे?
- अभिसतर ऊती
- संयोजी ऊती (correct)
- स्नायू ऊती
- चेता ऊती
Why: रक्त हा संयोजी ऊतीचा एक प्रकार आहे.
- वनस्पतींची वाढ शरीराच्या ठरावीक ठिकाणीच कोणत्या ऊतींमुळे होते?
- स्थायी ऊती
- मूल ऊती
- विभाजी ऊती (correct)
- दृढ ऊती
Why: विभाजी ऊतींमुळे वनस्पतींची वाढ ठरावीक ठिकाणीच होते.
- स्नायूंच्या हालचाली कोणत्या प्रथिनांमुळे होतात?
- केराटिन
- संकोची प्रथिने (correct)
- कोलेजन
- अल्ब्युमिन
Why: स्नायूंच्या हालचाली संकोची प्रथिनांमुळे होतात.
- जैवतंत्रज्ञानात कोणत्या दोन मुख्य तंत्रांचा समावेश होतो?
- प्रकाशसंश्लेषण आणि श्वसन
- जनुकीय अभियांत्रिकी आणि ऊती संवर्धन (correct)
- उत्सर्जन आणि वहन
- प्रजनन आणि वाढ
Why: जैवतंत्रज्ञानात जनुकीय अभियांत्रिकी आणि ऊती संवर्धन यांचा समावेश होतो.
- वनस्पतींच्या खोडाचा घेर वाढवण्यासाठी कोणत्या विभाजी ऊती मदत करतात?
- प्ररोह विभाजी ऊती
- आंतरीय विभाजी ऊती
- पार्श्व विभाजी ऊती (correct)
- मूल ऊती
Why: पार्श्व विभाजी ऊती खोडाचा घेर वाढवतात.
- सरल स्थायी ऊती एकाच प्रकारच्या पेशींनी बनलेल्या असतात.
Why: सरल स्थायी ऊती एकाच प्रकारच्या पेशींनी बनलेल्या असतात.
- प्राण्यांची वाढ सर्व शरीरभर एकसमान होते.
Why: प्राण्यांची वाढ सर्व शरीरभर एकसमान होते.
- हृदय स्नायू हे ऐच्छिक स्नायू आहेत.
Why: हृदय स्नायू हे अनैच्छिक स्नायू आहेत.
- वनस्पतींना आधार देणाऱ्या ऊतींमध्ये अनेकदा मृत पेशी असतात आणि त्यांना जास्त देखभालीची गरज नसते. या ऊतींना __________ ऊती म्हणतात.
Why: दृढ ऊती वनस्पतींना आधार देतात आणि त्यात मृत पेशी असतात.
- चेता ऊतीतील पेशींचा मुख्य भाग __________ असतो, ज्यात केंद्रक व पेशीद्रव्य असते.
Why: चेता पेशीचा मुख्य भाग पेशीकाय असतो.
- आकृतीमध्ये 'X' ने दर्शवलेला भाग कोणत्या विभाजी ऊतीचा प्रकार आहे?
- प्ररोह विभाजी ऊती (correct)
- आंतरीय विभाजी ऊती
- पार्श्व विभाजी ऊती
- मूल ऊती
Why: 'X' हा प्ररोह विभाजी ऊती दर्शवतो, जो खोडाच्या टोकाशी असतो.
- दिलेल्या आकृतीमध्ये 'Y' ने दर्शवलेला भाग कोणत्या पेशीचा आहे?
- पेशीकाय
- वृक्षिका
- अक्षतंतू (correct)
- केंद्रक
Why: 'Y' हा चेतापेशीचा अक्षतंतू दर्शवतो.
Medium (15)
- वनस्पती आणि प्राणी यांच्या ऊतींमध्ये कोणता मूलभूत फरक आहे?
- वनस्पती ऊती जिवंत असतात तर प्राणी ऊती मृत असतात.
- वनस्पती ऊतींमध्ये विभाजक ऊती असतात, तर प्राण्यांमध्ये नसतात. (correct)
- प्राणी ऊती आधार देणाऱ्या असतात, तर वनस्पती ऊती हालचालीस मदत करतात.
- वनस्पती ऊतींची ऊर्जा गरज जास्त असते, तर प्राणी ऊतींची कमी असते.
Why: वनस्पतींमध्ये विभाजक ऊती असतात, ज्यामुळे वाढ ठरावीक ठिकाणी होते, तर प्राण्यांमध्ये अशा ऊती नसतात.
- सतरित पट्टकी अभिसतर ऊतीचे मुख्य कार्य काय आहे?
- पदार्थांचे वहन करणे
- घाम, तेल स्त्रवणे
- अवयवांची झीज रोखणे व संरक्षण करणे (correct)
- पोषणद्रव्यांचे शोषण करणे
Why: सतरित पट्टकी अभिसतर ऊती अवयवांची झीज रोखतात व संरक्षण करतात.
- चरबीयुक्त ऊतींचे कार्य काय आहे?
- ऑक्सिजनचे वहन करणे
- रोगांच्या संक्रमणापासून संरक्षण करणे
- उष्णतारोधन, ऊर्जा पुरवणे, स्निग्ध पदार्थ साठवणे (correct)
- हाडांचे पृष्ठभाग गुळगुळीत करणे
Why: चरबीयुक्त ऊती उष्णतारोधन, ऊर्जा पुरवणे आणि स्निग्ध पदार्थ साठवण्याचे कार्य करतात.
- पुढीलपैकी कोणत्या ऊतीमुळे वनस्पतींना लवचिकता आणि आधार मिळतो?
- मूल ऊती
- स्थूल ऊती (correct)
- दृढ ऊती
- जलवाहिनी
Why: स्थूल ऊती वनस्पतींना लवचिकता आणि आधार देतात.
- योग्य जोड्या जुळवा: प्राणी ऊती आणि त्यांची कार्ये.
Why: अभिसतर ऊती संरक्षण करतात, संयोजी ऊती जोडतात व वहन करतात, स्नायू ऊती हालचाल घडवतात, तर चेता ऊती उद्दीपनास प्रतिसाद देतात.
- वनस्पतींमधील स्थायी ऊतींचे प्रकार आणि त्यांची वैशिष्ट्ये जुळवा.
Why: मूल ऊती अन्न साठवतात, स्थूल ऊती लवचिकता देतात, दृढ ऊती मजबुती देतात आणि जलवाहिनी पाणी वहन करते.
- जैवतंत्रज्ञानामुळे शेती व्यवस्थापनात झालेले बदल आणि त्यांचे परिणाम जुळवा.
Why: जनुकीय सुधारित वाण नवीन गुणधर्म देतात, ताण सहनशीलता प्रतिकूल परिस्थितीत मदत करते, कीडरोधकता रसायने कमी करते आणि उच्च उत्पादन नासाडी कमी करते.
- कुक्कुटपालनातील कोंबड्यांचे प्रकार आणि त्यांची वैशिष्ट्ये जुळवा.
Why: लेयर्स अंडी देतात, ब्रॉयलर्स मांस देतात, असील भारतीय तर लेगहॉर्न परदेशी जाती आहेत.
- हाडांना स्नायूंशी जोडणाऱ्या संयोजी ऊतीला काय म्हणतात?
Why: स्नायूंना हाडांशी जोडणाऱ्या ऊतीला स्नायूरज्जू म्हणतात.
- वनस्पतींमध्ये प्रकाशसंश्लेषण करणाऱ्या मूल ऊतींना काय म्हणतात?
Why: प्रकाशसंश्लेषण करणाऱ्या मूल ऊतींना हरित ऊती म्हणतात.
- रेशीम उत्पादनासाठी कोणत्या जातीच्या रेशीम किड्यांचा सर्वाधिक वापर होतो?
Why: बॉम्बिकस मोरी जातीच्या रेशीम किड्यांचा रेशीम उत्पादनासाठी वापर होतो.
- रेशीम किड्याच्या जीवनचक्रातील अवस्थांचा योग्य क्रम लावा.
Why: रेशीम किड्याच्या जीवनचक्राचा योग्य क्रम अंडी, अळी, कोश, पतंग असा आहे.
- वनस्पतींमध्ये विभाजी ऊतींच्या पेशी विभाजनाने तयार झालेल्या नवीन पेशी स्थायी ऊतीमध्ये रूपांतरित होण्याचा क्रम लावा.
Why: विभाजी ऊतींच्या पेशी विभाजनाने स्थायी ऊती तयार होण्याचा क्रम पेशी विभाजन, पूर्ण वाढ, विशिष्ट कार्य, विभेदन आणि स्थायी ऊती निर्मिती असा आहे.
- दिलेल्या आकृतीमध्ये 'A' ने दर्शवलेला भाग कोणत्या प्रकारच्या स्नायूचा आहे?
- पट्टकी स्नायू (correct)
- अपट्टकी स्नायू
- हृदय स्नायू
- चिकणे स्नायू
Why: 'A' हा पट्टकी स्नायू दर्शवतो, ज्यावर गडद व फिके पट्टे असतात.
- दिलेल्या आकृतीमध्ये 'B' ने दर्शवलेला भाग कोणत्या प्रकारच्या स्नायूचा आहे?
- पट्टकी स्नायू
- अपट्टकी स्नायू (correct)
- हृदय स्नायू
- कंकाल स्नायू
Why: 'B' हा अपट्टकी स्नायू दर्शवतो, ज्यावर पट्टे नसतात.
Hard (10)
- विधान (A): जैवतंत्रज्ञानामुळे शेतीत उच्च उत्पादन पीक जाती (High Yielding Varieties) निर्माण करणे शक्य झाले आहे. कारण (R): जैवतंत्रज्ञानामुळे पिकांच्या पोषणमूल्यांत वाढ होते आणि नासाडीत घट होते.
Why: जैवतंत्रज्ञान उच्च उत्पादन जाती निर्माण करते आणि पोषणमूल्य वाढवून नासाडी कमी करते, हे दोन्ही विधान योग्य आहेत व कारण स्पष्टीकरण आहे.
- विधान (A): वनस्पतींमध्ये विभाजी ऊती ठरावीक ठिकाणीच आढळतात. कारण (R): प्राण्यांच्या तुलनेत वनस्पतींना कमी ऊर्जेची गरज असते आणि त्यांच्या बहुतेक ऊती मृत पेशींपासून बनलेल्या असतात.
Why: वनस्पतींमध्ये विभाजी ऊती ठरावीक ठिकाणी असतात आणि त्यांना कमी ऊर्जा लागते, दोन्ही सत्य पण कारण स्पष्टीकरण नाही.
- विधान (A): रेशीम किड्याच्या कोशातील जीव पूर्ण होण्याआधीच कोश उकळत्या पाण्यात टाकले जातात. कारण (R): उकळत्या पाण्यामुळे कोशातील अळी मरते आणि रेशीमतंतू सैल होतात, ज्यामुळे रेशीम धागा मिळवणे सोपे होते.
Why: कोशातील अळी मरू नये आणि तंतू सैल व्हावेत यासाठी कोश उकळत्या पाण्यात टाकतात, हे विधान व कारण दोन्ही योग्य आहेत.
- एक शेतकरी आपल्या शेतात कमी वेळेत आणि कमी खर्चात मोठ्या संख्येने केळीची रोपे तयार करू इच्छितो. त्याला कोणत्या तंत्रज्ञानाचा वापर करणे सर्वात फायदेशीर ठरेल आणि का?
- पारंपरिक बियाणे वापरून रोपे तयार करणे, कारण ते नैसर्गिक आहे.
- कलम पद्धतीचा वापर करणे, कारण यामुळे झाडे लवकर वाढतात.
- ऊती संवर्धन तंत्रज्ञान वापरणे, कारण यामुळे कमी वेळेत मोठ्या संख्येने रोगमुक्त रोपे मिळतात. (correct)
- जनुकीय अभियांत्रिकीचा वापर करणे, कारण यामुळे पिकांची गुणवत्ता सुधारते.
Why: ऊती संवर्धन तंत्रज्ञानाने कमी वेळेत मोठ्या संख्येने रोगमुक्त रोपे तयार करता येतात, जे शेतकऱ्यासाठी फायदेशीर आहे.
- एका व्यक्तीला त्वचेचा गंभीर आजार झाला आहे आणि त्याला कृत्रिम त्वचा तयार करून प्रत्यारोपण करायचे आहे. यासाठी कोणत्या तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाऊ शकतो?
- पशुसंवर्धन
- कुक्कुटपालन
- जैवतंत्रज्ञान, विशेषतः ऊती संवर्धन (correct)
- कृषी पर्यटन
Why: कृत्रिम त्वचा तयार करण्यासाठी जैवतंत्रज्ञानातील ऊती संवर्धन तंत्रज्ञान वापरले जाते.
- एका शेतकऱ्याला आपल्या शेतात तणनाशकांचा वापर कमी करायचा आहे, कारण ते पर्यावरणासाठी हानिकारक आहेत. यासाठी त्याला कोणत्या प्रकारच्या पिकांची लागवड करणे योग्य ठरेल?
- पारंपरिक पिके
- सेंद्रिय पिके
- जनुकीय सुधारित पिके (GM Crops) (correct)
- स्थानिक वाणांची पिके
Why: जनुकीय सुधारित पिकांमध्ये तणनाशकांना प्रतिकार करण्याची क्षमता असते, ज्यामुळे त्यांचा वापर कमी होतो.
- दिलेल्या आकृतीमध्ये 'X' ने दर्शवलेला भाग कोणत्या जटिल स्थायी ऊतीचा घटक आहे आणि त्याचे कार्य काय आहे?
- वाहिनिका (Tracheids) - पाणी व खनिजांचे वहन (correct)
- चाळणनलिका (Sieve tubes) - शर्करा व अमिनो आम्लांचे वहन
- सहपेशी (Companion cells) - चाळणनलिकांना आधार
- रसवाहिनी तंतू (Phloem fibers) - आधार देणे
Why: 'X' हा जलवाहिनीतील वाहिनिका दर्शवतो, जो पाणी व खनिजांचे वहन करतो.
- दिलेल्या आकृतीमध्ये 'Y' ने दर्शवलेला भाग कोणत्या जटिल स्थायी ऊतीचा घटक आहे आणि त्याचे कार्य काय आहे?
- वाहिनिका (Tracheids) - पाणी व खनिजांचे वहन
- चाळणनलिका (Sieve tubes) - शर्करा व अमिनो आम्लांचे वहन (correct)
- जलवाहिनी मूल ऊती (Xylem parenchyma) - अन्न साठवणे
- रसवाहिनी तंतू (Phloem fibers) - आधार देणे
Why: 'Y' हा रसवाहिनीतील चाळणनलिका दर्शवतो, जो शर्करा व अमिनो आम्लांचे वहन करतो.
- पुढीलपैकी कोणते विधान/विधाने संयोजी ऊतींबद्दल योग्य आहेत?
- या ऊतींतील पेशींची रचना सैलसर असते. (correct)
- या ऊतींतील मोकळ्या जागेत आधारक असते. (correct)
- हे आधारक नेहमी घनरूप असते.
- रक्त हा संयोजी ऊतीचा प्रकार नाही.
Why: संयोजी ऊतींच्या पेशी सैलसर असतात आणि त्यांच्यात घनरूप, जेलीसदृश्य किंवा द्रवरूप आधारक असते.
- ऊती संवर्धनाचे कोणते फायदे आहेत?
- कमी कालावधीत पूर्ण वाढ झालेल्या वनस्पती मिळतात. (correct)
- रोगमुक्त रोपे तयार करता येतात. (correct)
- परागीभवनाची माध्यमे नसली तरी उत्पादन शक्य होते. (correct)
- यामुळे वनस्पतींची नैसर्गिक वाढ थांबते.
Why: ऊती संवर्धनाने कमी वेळेत रोगमुक्त रोपे मिळतात आणि परागीभवनाशिवायही उत्पादन शक्य होते.
